O93, f. 8rb; N442, f. 25va; V630, f. 26ra; I83, f. 51 ra; VD38, f. 46vb; SG670, p. 76; Bcan4, f. 49r

CUIUS¹ SUPRA QUOD CHRISTUS SIT CA<I83, f. 51rb>PUT ET SPONSUS ECCLESIAE ET SACERDOTES, QUI EIUS VICE LEGATIONE FUNGUNTUR, SIMILITER SINT ECCLESIIS SUIS, ET QUALITER SACERDOTES <Bcan4, f. 49v> SUAS ECCLESIAS ET ECCLESIAE EORUM EOS DEBEANT DILIGERE.²

<N442, f. 25vb; VD38, f. 47ra> Evaristus³ urbis Romae episcopus omnibus per Aegyptum domino conglutinatis⁴ fratribus in domino salutem.

Unum⁵ nos, fratres, sentire oportet et agere, ut, sicut legimus, in nobis unum cor et una⁶ anima esse probetur. Scimus namque, sicut⁷ et⁸ a⁹ patribus accepimus, Christum esse¹⁰ caput, cuius et membra sumus. Ipse enim est¹¹ sponsus, et¹² ecclesia sponsa, cuius filii nos¹³ sumus. Et ideo unum patrem habemus deum in caelis.

Sacerdotes¹⁴ vero vice Christi legatione funguntur¹⁵ in ecclesia. Et sicut ei sua est coniuncta sponsa, id est ecclesia, sic episcopis¹⁶ iunguntur ecclesiae, unicuique pro portione sua¹⁷. Et sicut <V630, f. 26rb> vir <SG670, p. 76b> non debet neglegere¹⁸ uxorem suam, sed diligere et caste custodire¹⁹, sic^{20 21} episcopus et²² multotiens custodire et amare atque prudenter regere²³ debet ecclesiam suam²⁴. Et²⁵ velut uxor, quae sub manu est viri, oboedire debet²⁶ viro suo eumque amare²⁷ et diligere, potius²⁸ etiam ecclesia²⁹ episcopo suo in omnibus oboedire eum<I83, f. 51va>que diligere³⁰ et amare ut animam suam debet, quia illud fit carnaliter, istud spiritaliter. Et sicut <VD38, f. 47rb> vir non debet adulterare uxorem suam, ita nec episcopus ecclesiam³¹ suam, id est, ut illam dimittat, ad quam sacratus est, absque inevitabili^{32 33} necessitate aut³⁴ apostolica vel regulari mutatione, et alteri se³⁵ ambitus³⁶ causa coniungat. Ut³⁷ uxor viro suo reconciliet, et sicut uxori non licet dimittere virum suum, ut³⁸ alteri se vivente eo matrimonio societ aut eum adulteret, licet fornicatus sit vir eius, sed iuxta apostolum aut viro suo debet³⁹ reconciliari aut manere innupta, ita ecclesia⁴⁰ non licet dimittere aut^{41 42} ab eo⁴³ se⁴⁴ segregare⁴⁵ <SG670, p. 77a> episcopum suum, ut alterum vivente eo accipiat, sed aut ipsum habeat aut innupta maneat, id est, ne alterum episcopum suo vivente accipiat, ut fornicationis aut adulterii⁴⁶ crimen incurrat. Nam si adulterata fuerit, id est, si se alteri⁴⁷ episcopo iunxerit aut super se alterum episcopum adduxerit aut esse fecerit vel desideraverit, per acerrimam⁴⁸ poenitentiam aut suo reconcilietur episcopo aut innupta permaneat. Unde⁴⁹ et dominus in evangelio loquitur <I83, f. 51vb> dicens: Si quis viderit mulierem ad concupiscendum⁵⁰, iam moechatus est eam in corde suo. Episcopum⁵¹ vero oportet opportune⁵² <VD38, f. 47va> et importune^{53 54 55} atque sine intermissione ecclesiam suam docere eamque prudenter regere et amare, ut a vitiis se abstineat et salutem consequi possit aeternam. Et illa cum tanta⁵⁶ reverentia eius doctrinam debet suscipere eumque amare et diligere ut legatum⁵⁷ dei et praeconem veritatis, quia testante⁵⁸ veritate: Quaecumque⁵⁹ ligaverit⁶⁰ super terram, erit ligatum <SG670, p. 77b> et <N442, f. 26ra> in caelo, et quaecumque⁶¹ solverit⁶² super terram, erit solutum et in caelis. Nimis⁶³ timenda est, fratres, <O93, f. 8va> haec sententia, et praevidendum vobis, ne⁶⁴ offendatis eos, qui tantam a domino habent potestatem. Et ideo potius oboediendi⁶⁵, diligendi et summopere sunt venerandi, non detrahendi⁶⁶ vel lacerandi aut eiciendi, sed portandi⁶⁷ et amandi ipso dicente domino: Qui vos audit, me audit, et qui vos spernit, me spernit. Ideo haec⁶⁸ vobis et omnibus fidelibus scribimus, fratres, ut ab his vos caveatis et poste<I83, f. 52ra>ris vestris <V630, f. 26va> non malum, sed bonum exemplum relinquatis, quoniam iniuria episcoporum ad Christum pertinet, cuius vice funguntur.

Audivimus⁶⁹ enim quosdam a vobis infamatos et dilaceratos⁷⁰ episcopos a civitatibus propriis⁷¹ pulsos, quia⁷² alibi⁷³ episcopi constitui non possunt nisi in civitatibus non minimis, et alios in eis ipsis viventibus constitutos. <VD38, f. 47vb> Ideo haec vobis scribimus, ut sciatis hoc <Bcan4, f. 50r> fieri non licere, sed proprios revocari et integerrime⁷⁴ <SG670, p. 78a> restitui debere, illos vero, qui adulterina feditate⁷⁵ suas sponsas, quas et uxores eorum praefixo tenore⁷⁶ esse⁷⁷ intellegimus, tenent, eici et⁷⁸ adulteros atque infames fieri eosque ab ecclesiasticis honoribus arceri⁷⁹ iubemus. Si autem adversus eos⁸⁰ aliquam⁸¹ querelam⁸² habueritis, his peractis inquirendum erit et auctoritate huius sanctae sedis terminandum⁸³. Et⁸⁴, ne omnia nunc singillatim^{85 86} dicam⁸⁷, omne⁸⁸ bonum, si ipsa per se in vobis fuerit caritas, facere vos docebit, sicut econtrario eos, qui a salute alieni sunt, omne malum facere odium docet. <I83, f. 52rb> Unde et vos, qui veri dei estis discipuli, abicite a cordibus vestris ante omnia discordias et animorum dissensiones⁸⁹, ex quibus omne opus malum procedit, et benignitatem ac simplicitatem tota mente servate. Verumtamen scitote cuncti, quod⁹⁰ supra omnes vos laboret⁹¹ episcopus⁹², quia unusquisque⁹³ vestrum suum proprium⁹⁴ fert⁹⁵ laborem, ille vero⁹⁶ <SG670, p. 78b> et⁹⁷ suum et⁹⁸ singulorum. Et ideo, sicut ille pro vobis omnibus, ita et vos omnes pro⁹⁹ eo summopere laborare debetis in tantum, ut, si etiam necesse fuerit, animas¹⁰⁰ vestras pro eo ponatis, sicut et¹⁰¹ ipse animam suam pro vobis, <VD38, f. 48ra> si necesse fuerit, ponere debet¹⁰² ipso dicente salvatore: Bonus pastor animam suam dat pro ovibus suis. Vos vero¹⁰³ oboedite eis et vigilate pro eis, quia¹⁰⁴ ipsi pervigilant¹⁰⁵, quasi rationem pro animabus vestris reddituri, ut cum gaudio hoc faciant et¹⁰⁶ non gementes.

Non¹⁰⁷ est itaque a plebe aut vulgaribus hominibus arguendus¹⁰⁸ vel accusandus episcopus, licet sit¹⁰⁹ inordinatus^{110 111}, quia pro meritis subditorum dis<I83, f. 52va>ponitur a deo vita rectorum¹¹², exemplo David peccanti¹¹³ ad¹¹⁴ comparationem principum¹¹⁵, qui ex me<N442, f. 26rb>rito plebis praevaricantur. Sacerdotes enim exquirere debent peccata populorum, et sagaci¹¹⁶ sollicitudine unumquemque probare¹¹⁷ iuxta¹¹⁸ testimonium domini ad Hieremiam dicentis: Probatorem, inquit, dedi¹¹⁹ te populo meo <SG670, p. 79a> robustum, ut scias et probabis viam^{120 121} eorum. Ideo ista¹²² dico, quia insidiator¹²³ bona¹²⁴ saepissime solet convertere in malum <V630, f. 26vb> et in electis ponit maculam. Unde¹²⁵, si qui¹²⁶ sunt vituperatores¹²⁷ aut accusatores episcoporum vel reliquorum¹²⁸ sacerdotum, non oportet¹²⁹ eos a iudicibus ecclesiae audiri, antequam eorum discutiatur¹³⁰ aestimationis suspicio vel opinio¹³¹, qua¹³² intentione, <VD38, f. 48rb> qua fide, qua temeritate¹³³, qua¹³⁴ vita, qua conscientia quove¹³⁵ merito, si pro deo aut pro vana gloria aut inimicitia vel odio aut cupiditate ista sumpserint¹³⁶ necne¹³⁷. Haec omnia fideliter sunt perscrutanda et diligenter pertractanda. Nam sunt nonnulli, qui praepositos suos perverse repraehendunt, si vel parum ipsi¹³⁸ molesti¹³⁹ exstiterint. <I83, f. 52vb> Idcirco recto oculo primates ecclesiarum¹⁴⁰ utiliter praevidendum^{141 142} est, debent, ne quisquam eorum innocens vexetur aut scandalizetur¹⁴³ intendentes sententiae¹⁴⁴ domini, quae¹⁴⁵ ait: Si quis scan<SG670, p. 79b>dalizaverit unum de pusillis istis, melius est illi, ut suspendatur mola asinaria in collo eius et demergatur in profundum maris, et reliqua.

Deus¹⁴⁶ omnipotens, ut nos a praecipitante¹⁴⁷ sententiae prolatione¹⁴⁸ compesceret^{149 150}, cum omnia <O93, f. 8va> nuda et aperta sint oculis eius, mala tamen Sodomae noluit audita iudicare, priusquam manifeste agnosceret, quae dicebantur, unde ipse¹⁵¹ ait: Descendam¹⁵² et videbo, utrum clamorem, qui venit ad me, opere¹⁵³ compleverint, an non est ita, ut sciam. Deus omnipotens, cui nil¹⁵⁴ <Bcan4, f. 50v> absconditum est, sed omnia ei¹⁵⁵ manifesta sunt, etiam antequam fiant, non ob aliud haec et alia multa, quae hic prolixitatem¹⁵⁶ vitantes non inseruimus, per se <VD38, f. 48va> inquirere dignatus est, nisi ut nobis exemplum daret, ne praecipites¹⁵⁷ in discutiendis et iudicandis negotiis essemus, et ne mala quorumquam^{158 159} prius quisquam^{160 161} praesumat¹⁶² credere quam <I83, f. 53ra> probare¹⁶³. Cuius exemplo monemur, ne ad proferendam sententiam umquam <SG670, p. 80a> praecipites simus, aut temere¹⁶⁴ indiligenterque indiscussa¹⁶⁵ quaeque quomodo^{166 167} iudicemus dicente veritatis voce: Nolite iudicare, ut¹⁶⁸ non iudicemini, in quo enim iudicio iudicaveritis, iudicabimini, et reliqua. Nam mala audita nullum moveant¹⁶⁹, nec¹⁷⁰ passim dicta absque certa¹⁷¹ probatione quisquam¹⁷² umquam credat, sed ante audita diligenter inquirat nec¹⁷³ praecipitando¹⁷⁴ quiddam^{175 176} aliquis agat. Si enim dominus omnium¹⁷⁷ Sodomorum mala¹⁷⁸, quorum clamor ad caelum usque pervenerat, omnia sciens prius¹⁷⁹ credere nec iudicare voluit¹⁸⁰ quam ipse ea cum fidelibus testibus diligenter investigans¹⁸¹, quae audierat et¹⁸² opere veraciter cognosceret, multo magis nos, humani et peccatores homines, quibus incognita¹⁸³ sunt occulta iudicia dei, haec praecavere et nullum¹⁸⁴ ante veram iustamque¹⁸⁵ probationem iudicare aut dam<V630, f. 27ra>nare debemus manifeste apostolo <I83, f. 53rb> dicente Paulo, qui ait: Tu¹⁸⁶, quis es, qui iudicas alienum servum? Suo enim <SG670, p. 80b> domino stabit aut <VD38, f. 48vb> cadit¹⁸⁷. Unde et¹⁸⁸ per¹⁸⁹ prophetam David dominus loquitur dicens: Nolite exaltare in excelsum¹⁹⁰ cornu vestrum loquentes in cervice veteri, quia neque ab oriente neque ab occidente neque a¹⁹¹ solitudine¹⁹² montium, sed deus iudex hunc humiliabit et hunc exaltabit¹⁹³, quia calix in manu domini ex¹⁹⁴ vino merato^{195 196} ad plenum¹⁹⁷ mixtus¹⁹⁸ et propinabit¹⁹⁹ ex eo, verumtamen feces²⁰⁰ eius potabunt bibentes²⁰¹ omnes impii terrae. Ego autem annuntiabo in sempiternum²⁰², psallam deo Iacob. Et alibi idem ait²⁰³ propheta: Ab increpatione tua, deus²⁰⁴, consopitus²⁰⁵ est²⁰⁶ et currus et equus²⁰⁷. Tu terribilis es, et quis stabit adversum te? Ex²⁰⁸ tunc ira tua, de caelo auditum²⁰⁹ fecisti iudicium, terra timens²¹⁰ et tacebit, cum surrexit²¹¹ ad iudicandum deus, ut salvos faciat²¹² omnes mites^{213 214} terrae. Et apostolus ait: Mihi²¹⁵ vindictam, ego retribuam. Et alibi idem²¹⁶ inquit apostolus: Sufficit unicuique <SG670, p. 81> obiurgatio²¹⁷, quae fit a plurimis, ita ut magis donetis et consolemini, ne forte abundantior²¹⁸ <I83, f. 53va> de²¹⁹ tristitia absorbeatur, qui²²⁰ in angustia est. Propter quod obsecro vos, ut confirmetis in illo caritatem. Et dominus in evangelio ait: Diliges²²¹ dominum deum tuum ex toto corde tuo et ex tota anima tua et ex omnibus viribus <VD38, f. 49ra> tuis et proximum tuum sicut teipsum. Dilectio enim proximi malum non operatur. Propter quod iuxta²²² apostolum inexcusabilis es homo²²³ omnis, qui iudicas, in quo enim iudicas alterum, teipsum condemnas eadem enim²²⁴ agens²²⁵, quae iudicas. Scimus enim, quoniam iudicium²²⁶ dei est secundum veritatem in eos, qui talia agunt. Existimas^{227 228} autem²²⁹ hoc, o homo omnis, qui iudicas eos, qui talia agunt, et facis ea, quia tu effugies iudicium dei? An divitias bonitatis eius et patientiae et longanimitatis contemnis? Ignorans²³⁰, quoniam benignitas dei ad poeni<N442, f. 26vb>tentiam te adducit, secundum duritiam²³¹ autem tuam et impoenitens cor <SG670, p. 81b> thesaurizas²³² tibi iram in die irae²³³ et revelationis²³⁴ iusti iudicii dei, qui reddet unicuique secundum opera eius: his quidem²³⁵ secundum patientiam²³⁶ boni²³⁷ operis gloriam et <I83, f. 53vb> hono<Bcan4, f. 51r>rem et incorruptionem quaerentibus vitam aeternam, his autem, qui ex contentione et qui non acquiescunt veritati, credunt autem iniquitati, ira et indignatio, tribulatio et angustia <O93, f. 9ra> in omnem animam hominis operantis malum, Iudaei primum et Graeci, gloria autem et honor et pax omni operanti bonum. Et alibi idem apostolus ait: Causati²³⁸ enim sumus omnes sub peccato esse, sicut scriptum est: Quia non est <V630, f. 27rb> iustus quisquam²³⁹, non²⁴⁰ est intellegens, non est requirens deum, omnes de<VD38, f. 49rb>clinaverunt, simul inutiles facti sunt, non est, qui faciat bonum, non est usque ad unum. Sepulchrum patens est guttur eorum, linguis suis dolose agebant, venenum aspidum²⁴¹ sub labiis eorum, quorum os maledictione et amaritudine plenum est, veloces pedes <SG670, p. 82a> eorum ad effundendum sanguinem, contritio et infelicitas in viis eorum²⁴², et²⁴³ viam pacis non cognoverunt, non est timor dei ante oculos eorum. Scimus autem^{244 245}, quoniam, quaecumque lex loquitur his, qui in lege sunt, <I83, f. 54ra> loquitur, ut omne os obstruatur²⁴⁶ et subditus fiat omnis mundus deo, quia ex operibus legis non iustificabitur omnis caro²⁴⁷ coram illo, per legem enim cognitio peccati. Nunc autem sine lege iustitia dei manifestata²⁴⁸ est, testificata²⁴⁹ a lege et prophetis²⁵⁰. Iustitia autem dei per fidem Iesu Christi super omnes, qui credunt. Non enim²⁵¹ est distinctio. Omnes enim peccaverunt et egent gloria²⁵² dei, iustificati gratis per gratiam²⁵³ ipsius, per redemptionem, quae est in Christo Iesu, quem proposuit deus propitiatorem per fidem in sanguine ipsius, ad ostensionem iustitiae suae²⁵⁴, propter remissionem praecedentium delictorum²⁵⁵, in sustentatione²⁵⁶ dei, ad ostensionem iustitiae eius in hoc tempore, ut sit ipse iustus et iustificans eum, qui ex fide est Iesu Christi. Item idem: Quis accusabit adversus²⁵⁷ electos dei? Deus, qui iustificat. Quis²⁵⁸ est, qui condemnet? Christus Iesus, qui mortuus est, <VD38, f. 49va> <SG670, p. 82b> immo qui et resurrexit, qui est ad dexteram dei, qui etiam interpellat pro nobis. Quis ergo nos separabit²⁵⁹ a caritate Christi? Tribulatio, an angustia, an persecutio, an fames, an nuditas, an periculum, an gladius? Sicut scriptum <I83, f. 54rb> est: Quia propter te mortificamur tota die, aestimati²⁶⁰ sumus²⁶¹ ut ovis²⁶² occisionis, sed in his omnibus superamus propter eum, qui dilexit nos. Certus sum enim, quia neque mors, neque vita, neque angeli, neque principatus, neque <N442, f. 27ra> virtutes, neque instantia, neque futura, neque fortitudo, neque altitudo, neque profundum, neque creatura alia²⁶³ poterit nos separare a caritate dei, quae est²⁶⁴ in Christo Iesu domino nostro. Debemus autem nos, ut idem²⁶⁵ ait apostolus, firmiores²⁶⁶ imbecillitates²⁶⁷ infirmorum sustinere et non nobis placere, unusquisque²⁶⁸ vestrum proximo suo placeat in bono ad aedificationem. Etenim Christus non sibi placuit, sed sicut scriptum est: Improperia improperantium tibi ceciderunt super me.

Benedictus²⁶⁹ deus et pater domini nostri Iesu Christi, pater <SG670, p. 83a> misericordiarum et deus totius consolationis, qui consolatur nos²⁷⁰ in omni²⁷¹ tribulatione²⁷² nostra, <V630, f. 27va> ut possimus et ipsi consolari eos, qui in omni pressura²⁷³ sunt, per exhortationem²⁷⁴, qua ex<I83, f. 54va>hortamur²⁷⁵ ipsi²⁷⁶ a deo, quoniam, sicut abundant passiones Christi in nobis, ita et per Christum abundat²⁷⁷ consolatio nostra²⁷⁸, sive²⁷⁹ autem tribulamur <VD38, f. 49vb> pro vestra exhortatione²⁸⁰ et salute²⁸¹, sive exhortamur pro vestra exhortatione, qua²⁸² operatur²⁸³ in tolerantiam²⁸⁴ earundem passionum²⁸⁵, quas et nos patimur, et spes nostra firma est pro vobis scientes, quoniam, sicut socii passionum estis, sic eritis et consolationis. Fidelis autem deus, qui non patietur vos temptari super id, quod potestis, sed faciat²⁸⁶ cum^{287 288} temptatione etiam proventum²⁸⁹, <Bcan4, f. 51v> ut possitis sustinere.

Propter quod, carissimi, sectamini semper²⁹⁰ caritatem et aemulamini²⁹¹ meliora <SG670, p. 82b> et spiritalia, et adiuvate vos invicem, ut deo semper in omnibus placere valeatis. Deus autem pacis sit cum omnibus vobis. Amen.

Data Kal. Nov. Gallo et Bradua vv. cc²⁹². conss. EXPLICIT²⁹³.

O93, f. 9ra; N442, f. 27ra; V630, f. 27va, I83, f. 54va; VD38, f. 49vb; SG670, p. 83b; Bcan4, f. 51v