O93, f. 9ra; N442, f. 27ra; V630, f. 27va; I83, f. 54va; VD38, f. 49vb; SG670, p. 83b; P9629, f. 2v

¹INCIPIT^{2 3} EPISTOLA ALEXANDRI PAPAE AD UNIVERSOS ORTHODOXOS UBIQUE CONSTITUTOS DIRECTA DE SACERDOTIBUS⁴ NON VEXANDIS⁵ NEC SCRIPTIS⁶ AB EIS PER METUM AUT ALIQUAM FRAUDEM EXIGENDIS ET DE PASSIONE DOMINI <I83, f. 54vb> IN CONSECRATIONE CORPORIS EIUS MISCENDA ET AQUA⁷ CUM SALE POPULIS BENEDICENDA ET⁸ DE⁹ FIDE SANCTAE TRINITATIS.

Alexander episcopus omnibus orthodoxis per diversas provincias Christo domino famulantibus.

Cogitantibus nobis¹⁰ metum¹¹ divini iudicii, fratres carissimi, et post vitam hanc unumquemque, prout gesserit, <O93, f. 9rb> recepturum, quid¹² veniat in¹³ querelam¹⁴, <VD38, f. 50ra> tacere non licuit, sed nobis¹⁵ loqui necessitas imperavit dicente propheta: Exalta ut tuba vocem tuam, et cui omnium ecclesiarum cura¹⁶ est¹⁷, si dissimulem¹⁸, <SG670, p. 84a> audiam domino¹⁹ dicente: Reiecistis²⁰ mandatum dei, ut traditiones vestras statuatis. Quid enim aliud est reicere mandatum dei quam privato²¹ consilio, iudicio²² humano novis rebus constituendis²³ liberius delectari? Unde²⁴ et alibi scriptum est: Ne transgrediaris²⁵ terminos antiquos, quos posuerunt patres tui. Terminos indubitanter transgreditur, qui statuta patrum²⁶ <N442, f. 27rb> post<P9629, f. 3r>[ponit^{27 28} atque confundit²⁹.

Pervenit³⁰ namque <I83, f. 55ra> ad conscientiam³¹ apostolicae sedis, quod nonnulli sint tam stolidi³², qui dominica praecepta <V630, f. 27vb> et apostolorum eorumque successorum statuta minime observent et eos, de quibus dominus ait: Qui vos tangit, tangit pupillam oculi mei, non solum tangere minime dubitant, sed etiam persequi non formidant³³. Et licet nos] persequantur, quia nec nos sine illis³⁴, nec [illos sine nobis³⁵ persequi possunt, quoniam illius sumus³⁶ discipuli, qui animas pro fratri]bus praecepit ponere, tamen eis pericula et perditiones [eorum non sumus ausi celare, ne] prophetica, quod <SG670, p. 84b> absit, damnemur sententia, quae³⁷ ait: Si annuntiaveris iniquo iniqui[tatem suam, animam] tuam liberasti³⁸. Si autem non³⁹ annuntiaveris ei, sanguinem eius de manu tua requiram.

Est⁴⁰ etiam et hoc ad hanc sanctam perlatum^{41 42} sedem, quod pudet⁴³ dicere, et non solum sacerdotali, sed etiam omni christiano nomini est inimicum, id est, quod non<VD38, f. 50rb>nullos⁴⁴ episcopos⁴⁵ vel sacerdotes⁴⁶ aut metu compellunt aut⁴⁷ vi⁴⁸ extorquent⁴⁹ aut fraude decipiunt, aliquas con<I83, f. 55rb>fessionis⁵⁰ suae in alteram⁵¹ partem⁵² quam debeant, aut pro suarum non⁵³ requisitione⁵⁴ rerum, aut, quod deterius est, alieni erroris secta^{55 56} scripturas facere et⁵⁷ propriis manibus roborare⁵⁸ et coram populis recitare atque confiteri. Aliquos dicunt carceribus et ergastulis⁵⁹ recludi, ut saltem^{60 61} his territi insidiis devient⁶² domini⁶³ sacerdotes et suis faveant⁶⁴ voluptatibus. Relatum insuper est ad huius sanctae et⁶⁵ apostolicae sedis apicem⁶⁶, cui summarum <SG670, p. 85a> dispensationes⁶⁷ causarum et omnium negotia ecclesiarum ab ipso domino tradita sunt quasi⁶⁸ ad caput⁶⁹ ipsoque dicente principi apostolorum Petro: Tu es Petrus⁷⁰, et super hanc petram aedificabo ecclesiam meam, quod quidam aemuli⁷¹ Christi eiusque sanctae ecclesiae insidiatores, sacerdotes dei ad iudices publicos⁷² accusare praesumant⁷³, cum magis apostolus⁷⁴ christianorum causas ad ecclesias deferri⁷⁵ et ibidem terminari praecipiat. Taliter praevaricantes praevaricaverunt⁷⁶ in deum suum, et non oboediunt⁷⁷ praecepta⁷⁸ eius, de quibus dominus per prophetam Oseae loquitur dicens: Quasi vaccae lascivientes^{79 80} declinaverunt et dilexerunt⁸¹ affer<I83, f. 55va>re ignominiam⁸² protectoribus⁸³ suis. Et idem: Vae eis, quoniam recesserunt a me, vastabuntur⁸⁴, quia praevaricati sunt in me, et ego redemi^{85 86} eos, et ipsi locuti sunt contra me mendacia et non clamaverunt⁸⁷ <SG670, p. 85b> ad⁸⁸ me in corde suo, sed ululabant in cubilibus suis, super triticum et vinum ruminabant^{89 90} et recesserunt⁹¹ a me. Ego erudivi et confortavi brachia eorum, et in⁹² me cogitaverunt maliciam. Reversi sunt, ut essent <N442, f. 27va> absque <VD38, f. 50va> iugo, facti sunt quasi arcus dolosus⁹³. Abiciet⁹⁴ eos⁹⁵ dominus, ait idem propheta, quia⁹⁶ non audierunt eum, et erunt vagi⁹⁷ in nationibus. De⁹⁸ his⁹⁹ enim clericis vel laicis, qui episcopos vel reliquos¹⁰⁰ sacerdotes prius tam ad primates eorum <V630, f. 28ra> quam ad reliquos accusant iudices, quam auribus eorum, a quibus se laesos¹⁰¹ aestimant¹⁰², inculcent¹⁰³, ut ab eis aut ius¹⁰⁴ suum aut iustam¹⁰⁵ recipiant¹⁰⁶ apologiam¹⁰⁷, item per eundem ait dominus¹⁰⁸ prophetam: Audi, domus Israel, et¹⁰⁹ ausculta¹¹⁰, domus regis, et attendite, sacerdotes, quia vobiscum iudicium est, quoniam laqueus facti¹¹¹ estis speculationem¹¹² et <SG670, p. 86(68)a> rete¹¹³ expansum¹¹⁴ super Tabor, victi<I83, f. 55vb>masque declinastis in profundum. Et ego eruditor omnium vestrum. Et alibi: Omnes calefacti estis quasi clibanus¹¹⁵, quia devoratis¹¹⁶ iudices vestros. Ipsi enim declinant victimas domini in profundum, qui eos devorant vel iniuste¹¹⁷ lacerant, qui domini¹¹⁸ oculi¹¹⁹ dicuntur. Nam¹²⁰ si modo quisquam principis saecularis oculos laceraret aut amoveret¹²¹, <O93, f. 9va> esset reus criminis maiestatis¹²² an non? Profecto aut¹²³ morti¹²⁴ traderetur aut perpetua notaretur¹²⁵ infamia¹²⁶. Si pro saeculi potestatibus talia¹²⁷ hominibus fiunt, quid pro his fieri putatis¹²⁸, de quibus dominus ait: Qui¹²⁹ vos tangit, tangit pupillam oculi mei. Procul dubio hi, qui eos persequuntur¹³⁰ et amovere^{131 132} nituntur¹³³ iniuste contra apostolicam auctoritatem¹³⁴, si a morte prohibentur dicente domino: Nolo mortem <VD38, f. 50vb> peccatoris, sed ut convertatur et vivat, perpetua tamen notantur^{135 136} <SG670, p. 86(68)b> infamia^{137 138} et exilio digni¹³⁹ iudicantur¹⁴⁰ finitimo¹⁴¹, de quibus¹⁴² a temporibus apostolorum et infra ista tenemus atque decreta habemus¹⁴³: Eorum accusandi¹⁴⁴ episco<I83, f. 56ra>pos vel testificandi in eos vocem obstruimus, quos non humanis, sed divinis actibus mortuos esse scimus, de quibus dominus loquitur per eundem prophetam: Calumniam^{145 146} patiens fractus est iudicio, quoniam coepit ambire¹⁴⁷ post sordem, et ego quasi tinea Ephraim et¹⁴⁸ quasi putredo domui Iuda, et vidit Ephraim¹⁴⁹ languorem suum et Iudas vinculum suum et abiit Ephraim ad Assur et misit ad regem ultorem¹⁵⁰, et ipse non poterit sanare vos nec solvere a vobis vinculum. Qui¹⁵¹ enim sacrilega¹⁵² persuasione^{153 154} persequuntur et lacerare nituntur episcopos vel eos, qui domino¹⁵⁵ recte¹⁵⁶ sacrificant, indubitanter eum¹⁵⁷ persequuntur et dilaniant¹⁵⁸, cuius vice funguntur, unde ait dominus per Ioel prophetam: Numquid <SG670, p. 87a> ultionem redditis¹⁵⁹ mihi? Et si¹⁶⁰ ulciscimini vos contra me, cito, velociter reddam vicissitudinem¹⁶¹ vobis super caput vestrum. <P9629, f. 3v> [Et per¹⁶² Amos prophetam dominus inquit: Quis sapiens, et intelleget ista, intellegens¹⁶³, sciet¹⁶⁴ haec? Quia rectae viae domini, et iusti ambulabunt in eis, praevaricatores <VD38, f. 51ra> vero cor<I83, f. 56rb>ru<N442, f. 27vb>ent in eis. Et ipsa per se veritas ait: Qui vos audit, me audit, et qui vos spernit, me spernit.] His et a[liis fulti¹⁶⁵ quamplurimis dominicis praeceptis, vitantes hominum perditiones cum omnibus huius sanctae sedis, quam dominus ca]put totius ecclesiae [constituit, membris talia fieri prohibemus, ne con<V630, f. 28rb>fundatur] populus domini in aeternum. Nam et a praedecessoribus¹⁶⁶ nostris inhibitum leg[imus, ut nemo contristet¹⁶⁷ docto]res neque accusationem adversus eos suscipiat. Ipse namque princeps apostolorum in ordinatio[ne beati Clementis] populum <SG670, p. 87b> instruens ait: Quicumque contristaverit doctorem veritatis, peccat in Christum et patrem omnium exacerbat¹⁶⁸ deum, propter quod et¹⁶⁹ vita carebit. Et doctor gentium inquit: Si praeoccupatus fuerit homo in aliquo delicto, vos, qui spiritales estis, sustentate illum in spiritu lenitatis¹⁷⁰, considerans teipsum, ne et tu tempteris. Alter alterius¹⁷¹ onera¹⁷² portate, et sic adimplebitis¹⁷³ legem Christi.

Has considerantes pietates¹⁷⁴ et pericula vitantes animarum una cum om<I83, f. 56va>nibus domini sacerdotibus, qui nobiscum in hanc sacram convenerunt urbem, et cum omnibus huius capitis membris, sicut a beatis apostolis et a reliquis sanctis¹⁷⁵ patribus ac¹⁷⁶ successoribus¹⁷⁷ eorum accepimus, statuentes <VD38, f. 51rb> decernimus¹⁷⁸ omnes, qui sanctos patres persequuntur aut amovere^{179 180} vel dilacerare¹⁸¹ manifeste nituntur¹⁸², infames^{183 184} esse et alienos a¹⁸⁵ limitibus^{186 187} ecclesiae usque ad satisfactionem¹⁸⁸ fieri, quia sic odit <SG670, p. 88a> deus¹⁸⁹ eos, qui adversus patres armantur ut patrum¹⁹⁰ invasores vel destructores¹⁹¹, qui ideo¹⁹² infames efficiuntur¹⁹³, quia patres persequuntur. Quoniam¹⁹⁴, si¹⁹⁵ nec loqui eis¹⁹⁶ licet, quibus doctores summi, quos episcopos vocamus, propter eorum scelera adversantur, quanto magis eis^{197 198}, qui eos¹⁹⁹ infestantur^{200 201}, nec consentiendum est nec loquendum, ne participes eorum inveniantur sceleribus, quia non solum, qui faciunt, sed, qui consentiunt facientibus, rei sunt. Unde et beatus princeps apostolorum Petrus in ordinatione²⁰² sancti²⁰³ praedecessoris²⁰⁴ nostri Clementis instruens clerum et populum ait: Si²⁰⁵ inimicus fuerit Clemens alicui pro actibus suis, vos nolite ex<I83, f. 56vb>spectare, ut ipse vobis dicat: Cum²⁰⁶ illo nolite amici esse, sed prudenter observare debetis et voluntati²⁰⁷ eius absque communicatione²⁰⁸ obsecundare et avertere²⁰⁹ vos ab eo, cui ipsum sentitis aversum^{210 211}, sed nec²¹² loqui his, quibus ipse <SG670, p. 88b> non loquitur, ut unusquisque, qui in culpa²¹³ est, dum cupit²¹⁴ omnium vestrum amicitias ferre, festinet citius²¹⁵ reconciliare²¹⁶ ei, qui omnibus <VD38, f. 51va> praeest, et per hoc redeat ad salutem, cum oboedire coeperit monitis praesidentis. Si vero <O93, f. 9vb> quis amicus fuerit²¹⁷ his, quibus ipse non loquitur, unus est et ipse ex illis, qui exterminare²¹⁸ dei ecclesiam <N442, f. 28ra> volunt et, cum corpore vobiscum esse videatur, mente et animo contra vos est, et est multo nequior²¹⁹ hostis^{220 221} hic quam illi, qui foris²²² sunt <V630, f. 28va> et evidenter inimici sunt. Hic enim per amicitiarum speciem, quae inimica sunt, gerit²²³ et ecclesiam dispergit ac vastat²²⁴.

Similiter²²⁵ si huiusmodi²²⁶ personis quaedam scripturae quoquomodo per metum²²⁷ aut fraudem aut per vim²²⁸ extortae²²⁹ fuerint, velut²³⁰ se liberare possent²³¹, quocumque ab eis conscriptae²³² <I83, f. 57ra> vel roboratae fuerint ingenio²³³, ad nullum eis <SG670, p. 89a> praeiudicium²³⁴ aut²³⁵ nocumentum²³⁶ provenire censemus^{237 238} neque ullam²³⁹ eis infamiam vel calumniam aut²⁴⁰ a suis sequestrationem²⁴¹ bonis umquam auctore domino et sanctis apostolis eorumque successoribus sustinere permittimus. Confessio vero in talibus non compulsa²⁴², sed spontanea fieri debet²⁴³ ipso attestante, qui ait: Ex corde enim procedunt homicidia, adulteria, fornicationes, blasphemiae²⁴⁴ et cetera²⁴⁵, quae sunt ad haec pertinentia, nec tantum attendenda sunt, quae fiunt, quantum, quo animo fiunt, quorum exempla, si omnia scribere coeperimus, ante dies <VD38, f. 51vb> quam exempla deficient. Unde et illud est, quod dominus ad munera Abel respexit et non ad Cain, quia magis intendit²⁴⁶ ad offerentis²⁴⁷ animum quam ad ea, quae offeruntur. Inde²⁴⁸ et dominus per prophetam inquit: Dominus scit cogitationes hominum. Et per²⁴⁹ Oseae vatem²⁵⁰ ait: <SG670, f. 89b> In gutture tuo sit tuba quasi²⁵¹ aquila super domum domini, et reliqua. Et dominus in evangelio inquit: Tu autem, cum oraveris, intra <I83, f. 57rb> in cubiculum et clauso ostio ora patrem tuum. Omnis^{252 253} enim confessio, quae fit ex necessitate, fides²⁵⁴ non est. Et apostolus ait: Corde enim creditur ad iustitiam, ore autem confessio fit in²⁵⁵ salutem. Amplius autem respicit deus ad cogitationes et spontaneas voluntates²⁵⁶, quam ad actus, qui per simplicitatem aut^{257 258} per necessitatem fiunt. Confessio vero non extorqueri debet in talibus²⁵⁹, sed potius sponte profiteri²⁶⁰, pessimum est enim de suspicione aut extorta^{261 262} confessione quemquam iudicare, cum magis inspector cordis sit dominus²⁶³ quam operis, et potius requirit²⁶⁴ cogitationes puras²⁶⁵ et voluntates bonas quam labia mendacia. Unde et dominus per prophetam loquens <SG670, p. 90a> ait: Populus iste²⁶⁶ labiis me honorat, cor²⁶⁷ autem <P9629, f. 4r> [eorum longe est a me. Peius malum fore²⁶⁸ <VD38, f. 52ra> non aestimo quam christianos²⁶⁹ suis invidere sacerdotibus. Novit²⁷⁰ enim^{271 272} dominus, qui sunt eius. Non potest autem humano condemnari examine, quem deus suo reservavit²⁷³ iudicio. Si omnia namque in hoc saeculo vindicata essent, locum divina non haberent iudicia. Quod²⁷⁴ autem ad alios iudices prius non de<I83, f. 57va>beant quam ad se²⁷⁵ sacerdotes vel actores ecclesiae accusare²⁷⁶, ita a tem<N442, f. 28rb>pore²⁷⁷ aposto]lorum et infra observatum et definitum [invenimus. Si²⁷⁸ quis²⁷⁹ erga episcopum vel actores ecclesiae <V630, f. 28vb> quamlibet] querelam habere iustum²⁸⁰ crediderit, non prius primates aut alios adeat²⁸¹ [iudices, quam ipsos, a quibus se lae]sum aestimat, conveniat familiariter, non semel, sed saepissime, ut ab eis²⁸² aut suam iustitiam aut²⁸³ [iustam²⁸⁴ accipiat²⁸⁵] <SG670, p. 90b> excusationem. Si autem secus²⁸⁶ egerit, ab ipsis et ab aliis²⁸⁷ communione privetur tamquam apostolorum patrumque aliorum contemptores²⁸⁸, de quibus²⁸⁹ ait propheta: Erunt quasi non sint²⁹⁰, et peribunt viri, qui contradicunt vobis.

In²⁹¹ sacramentorum quoque oblationibus, quae inter missarum solemnia domino offeruntur, passio domini miscenda est, ut eius²⁹², cuius corpus et sanguis conficitur, passio celebretur ita, ut repulsis opi<VD38, f. 52rb>nionibus superstitionum panis tantum et vinum aqua permixtum in sacrificio offerantur. Non²⁹³ debet enim, ut a patribus accepimus et ipsa ratio docet, in calice²⁹⁴ domini aut vinum²⁹⁵ solum aut a<I83, f. 57vb>qua²⁹⁶ sola offerri²⁹⁷, sed utrumque permixtum, quia utrumque ex latere eius sua²⁹⁸ in passione profluxisse legitur. Ipsa vero²⁹⁹ veritas nos instruit calicem et panem in sacramento offerre³⁰⁰, quando ait: Accepit Iesus <SG670, p. 91a> panem et benedixit deditque discipulis suis dicens: Accipite³⁰¹ et manducate³⁰², hoc est enim³⁰³ corpus meum, quod³⁰⁴ pro vobis tradetur. Similiter, postquam cenavit, accepit calicem, dedit discipulis suis dicens³⁰⁵: Accipite et bibite ex^{306 307} eo omnes, quia hic est calix sanguinis mei, qui pro vobis fundetur³⁰⁸ in remissionem³⁰⁹ peccatorum. Crimina³¹⁰ enim atque peccata oblatis his domino sacrificiis delentur, idcirco et passio eius in his commemoranda est, qua redempti sumus, et saepius recitanda atque <O93, f. 10ra> haec domino offerenda. Talibus hostiis delectabitur et placabitur dominus et peccata dimittit ingentia³¹¹. Nihil enim in sacrificiis maius esse potest quam corpus et sanguis Christi, nec ulla oblatio hac³¹² potior³¹³ est, sed haec³¹⁴ omnes³¹⁵ praecellit. <VD38, f. 52va> Quae pura conscientia domino offerenda est et pura mente sumenda^{316 317} atque ab omnibus vene<I83, f. 58ra>randa³¹⁸. Et sicut potior est ceteris, ita potius ex<SG670, p. 91b>coli³¹⁹ et venerari debet.

Aquam^{320 321} enim sale³²² conspersam populis benedicimus, ut³²³ ea cuncti aspersi sanctificentur ac³²⁴ purificentur, quod et omnibus sacerdotibus faciendum esse mandamus. Nam³²⁵ si³²⁶ cinis³²⁷ vitulae aspersus populum sanctificabat atque mundabat, multo magis aqua³²⁸ sale aspersa divinisque precibus sacrata populum sanctificat <N442, f. 28va> atque mundat. Et, si sale asperso³²⁹ per Eliseum prophetam sterilitas aquae sanata est, quanto magis divinis precibus sacratus³³⁰ sterilitatem³³¹ rerum³³² aufert³³³ humanarum et coinquinatos^{334 335} sanctificat et purgat, et cetera bona multiplicat, et insidias diaboli avertit³³⁶, et a³³⁷ fantasmatis³³⁸ versutiis³³⁹ hominem defendit. Nam si³⁴⁰ tactione fimbriae vestimenti³⁴¹ salvatoris salvatos infirmos non dubitamus, quanto magis virtute sacrorum eius verborum divinitus <V630, f. 29ra> sacrantur elementa, <SG670, p. 92a> quibus sanitatem corporis et animae humana³⁴² percipit fragilitas. His ergo et aliis instructi documen<I83, f. 58rb>tis vota³⁴³ <VD38, f. 52vb> singulorum³⁴⁴ domini sacerdotes respicite et virtute spiritus sancti divinis precibus per ministerium³⁴⁵ vobis divinitus collatum³⁴⁶ perficere certate³⁴⁷. Elementa quoque, tam ea, quae praediximus, quam³⁴⁸ cetera divinis³⁴⁹ apta usibus³⁵⁰ et humanis³⁵¹ necessaria infirmitatibus sacrate^{352 353}, infirmos curate et cetera, quae vobis³⁵⁴ pertinent³⁵⁵, diligenter perficite³⁵⁶. Ipse enim salvator tribuendo nobis exemplum discipulis ait³⁵⁷ suis: In nomine meo daemonia eicite, infirmos curate, aegros sanate³⁵⁸, leprosos mundate, et cetera. Super infirmos etiam manus³⁵⁹ inponite, et bene habebunt.

Fidem³⁶⁰ quoque sanctae trinitatis sic docendam a patribus accepimus, vobisque tradendam subditis destinamus. Isaias namque propheta ait: Vidi <SG670, p. 92b> dominum Sabaoth sedentem super thronum excelsum, et seraphim stabant in circuitu eius, sex alae uni et sex alae alteri, duabus³⁶¹ velabant faciem, duabus³⁶² autem velabant pedes et duabus volabant^{363 364} et clamabant ad³⁶⁵ alterutrum dicentes: Sanctus, sanctus, sanctus dominus deus Sabaoth. Si trinitas non est, qua<I83, f. 58va>re tertio sanctus dixerunt? Aut si unitas non est, quare sub trina repetitione³⁶⁶ unum <VD38, f. 53ra> deum ac dominum intimarunt³⁶⁷? Si trinitas non est, cur³⁶⁸ in Geneseos³⁶⁹ dicitur: Dixit deus³⁷⁰, fecit deus³⁷¹ et benedixit deus? Si unitas non est, quare tertio dixit³⁷² deus, et deos plurali³⁷³ numero non³⁷⁴ commendavit? Si trinitas non est, quare in Exodo dictum est tertio: domine, domine, domine miserator³⁷⁵ et misericors? Si unitas³⁷⁶ non est, quare dum tertio domine diceret³⁷⁷, <P9629, f. 4v> [postea miserator³⁷⁸ singulariter dicit, et non miseratores, ut plures ostenderet, intimavit? Si trinitas non est, cur A]braham [ad ilicem³⁷⁹ Mambrae sedens tribusque³⁸⁰ occurrens uni³⁸¹ domine dixit, et non, ut viderat, tribus <SG670, f. 93a> salutationis³⁸² obsequium³⁸³] reddidit? [Si trinitas non est, quare³⁸⁴ cum Moysi deus Abraham et³⁸⁵ deus Isaac et deus Iacob, tertio diceretur³⁸⁶ unitatem] ostendens, hoc <N442, f. 28vb> mihi [nomen est, dixit³⁸⁷, et³⁸⁸ non, haec sunt nostra nomina, designavit? Si] trinitas³⁸⁹ non est, quare David tertio dixit: Benedicat nos deus, deus noster, bene[dicat nos deus? Si unitas non est, quare, cum] deum tertio nominasset³⁹⁰, benedicat³⁹¹ dixit, et non benedicant adiunxit? Si trini<I83, f. 58vb>tas [non est, cur Isaias] denuo dicit: Dominus deus³⁹² Sabaoth, deus³⁹³ Israel, qui sedes super cherubim? Si unitas non est, <VD38, f. 53rb> quare qui sedes³⁹⁴ dixit et non qui sedetis adstruxit³⁹⁵? Si trinitas³⁹⁶ non est, quare in³⁹⁷ Regnorum libro dicitur: Dominus³⁹⁸, deus omnipotens³⁹⁹, deus⁴⁰⁰ Israel, sermones tui fideles⁴⁰¹ sint⁴⁰²? Si unitas non est, quare tui⁴⁰³ dicitur et non vestri potius intimatur? Si trinitas non est, cur in psalmo quinquagesimo⁴⁰⁴ octavo⁴⁰⁵ cantatur: Domine deus⁴⁰⁶ virtutum, deus⁴⁰⁷ Israel, intende ad visitan <SG670, f. 93b>das⁴⁰⁸ omnes gentes? <V630, f. 29rb> Si unitas non est, quare intende posuit et non intendite, ut⁴⁰⁹ praedicatus⁴¹⁰ est, intimavit? Si trinitas non est, quare in Apocalypsi⁴¹¹ tertio dicit⁴¹²: Sanctus⁴¹³ dominus deus omnipotens, qui est et qui erat⁴¹⁴? Si unitas non⁴¹⁵ est, quare non qui sunt et^{416 417} qui erant⁴¹⁸ pluraliter⁴¹⁹ designatur? Si trinitas non est⁴²⁰, quare^{421 422} in Deuteronomio⁴²³ dictum est: Dominus⁴²⁴ deus tuus misericors est⁴²⁵ et audiet vocem tuam? Si unitas non est, quare audiet posuit, et non audient intimavit? Si trinitas non est, quare in Iesu Nave⁴²⁶ dicitur libro: Dominus⁴²⁷ deus deorum^{428 429}? Si⁴³⁰ unitas non⁴³¹ est, quare est dixit, et non sunt <I83, f. 59ra> more⁴³² locutionis induxit⁴³³? Si trinitas non est, quare Elias <O93, f. 10rb> orando⁴³⁴: Domine, domine deus Israel ostende, quia tu es deus meus dixit? Si unitas non est, quare ostende et non ostendite posuit? Si trinitas non est, cur Mardocheus orando: Domine, domine, deus <VD38, f. 53va> omnipotens, omnia in potestate⁴³⁵ tua⁴³⁶ sunt, dixit? Si unitas non est, quare in tua posuit et non in vestra signaverit⁴³⁷? Si trini <SG670, f. 94a>tas non est, cur etiam Iudith orando dixit: Domine, domine, deus⁴³⁸ omnium⁴³⁹ virtutum, respice in orationem meam? Si⁴⁴⁰ unitas non est, quare⁴⁴¹ respice et non respicite designavit? Si trinitas non est, quare in Hieremia dicitur: Dominus⁴⁴² deus vester, deus verax est⁴⁴³? Si unitas non est, quare verax est dixit et non veraces potius intimavit? Si trinitas⁴⁴⁴ non est, cur in Apocalypsi⁴⁴⁵ scriptum est: Dominus⁴⁴⁶ deus et spiritus prophetarum misit angelum suum ostendere servis suis, quae oportet fieri cito? Si unitas non est, quare, cum patrem et filium et spiritum⁴⁴⁷ sanctum nominasset, misit dixit et non miserunt sub⁴⁴⁸ praetaxato⁴⁴⁹ trium personarum⁴⁵⁰ et nominum introduxit? Si trinitas⁴⁵¹ non est, quare <I83, f. 59rb> in Deuteronomio dicitur⁴⁵²: Dominus deus vester, hic⁴⁵³ est deus? Si unitas non est, quare hic est dixit, et non hi sunt plurali numero designavit? Si trinitas non est, quare in⁴⁵⁴ eodem dicitur libro: Dominus <N442, f. 29ra> deus tuus, deus magnus et potens est⁴⁵⁵? Si unitas non est, quare magnus et potens pluraliter⁴⁵⁶ non⁴⁵⁷ nominantur⁴⁵⁸? Si trinitas non est, cur Tobi cum filium suum in Rages civitatem cum Raphahelo⁴⁵⁹ <SG670, f. 94b> angelo mitteret, benedicens eos ita dixisse docetur: Deus Abraham et deus Isaac et deus Iacob ipse <VD38, f. 53vb> impleat⁴⁶⁰ benedictionem suam in vobis? Si unitas non est, quare ipse⁴⁶¹ impleat dixit, et non ipsi impleant intimavit? Postremo^{462 463} si trinitas non est, quare dominus discipulos suos in nomine patris et filii et spiritus sancti universas⁴⁶⁴ gentes posuit⁴⁶⁵ baptizare? Si unitas non est, quare⁴⁶⁶ in nomine dixit, et non in nominibus⁴⁶⁷ praecipiendo⁴⁶⁸ perdocuit? Si trinitas non est, quare Paulus⁴⁶⁹ apostolus ait: Ex ipso et per ipsum et in ipso sunt omnia? <V630, f. 29va> Si unitas non est, quare ex ipso posuit et non ex ipsis adstruxit⁴⁷⁰? Si enim certo certius^{471 472} volueritis unitatem trinitatis⁴⁷³ agnosce<I83, f. 59va>re⁴⁷⁴, a saepe dicto doctore gentium apostolo potestis⁴⁷⁵ universa condiscere⁴⁷⁶ et sequi catholicam fidem, et horum⁴⁷⁷ respuere pravitatem⁴⁷⁸. Gratia domini nostri Iesu Christi, inquit⁴⁷⁹, et caritas dei et communicatio <SG670, f. 95a> spiritus sancti ipsa⁴⁸⁰ est patris et filii et spiritus⁴⁸¹ gratia, et sic fidem sanctae trinitatis et intellegere et docere⁴⁸² domino adiuvante pleniter potestis.

Idcirco ergo⁴⁸³, carissimi, fidei regulas iuxta huius⁴⁸⁴ epistolae finem posuimus, ut in eius confessione fideliter perseveremus et domino auxiliante bonam⁴⁸⁵ finem habere mereamur.

Quicumque ergo voluerit⁴⁸⁶ amicus esse saeculi huius, inimicus dei constituitur⁴⁸⁷. Aut putatis, quia inaniter⁴⁸⁸ scriptura dicit: Ad invidiam concupiscit spiritus, qui habitat in vobis? <VD38, f. 54ra> Maiorem autem dat gratiam, propter quod dicitur⁴⁸⁹: Deus superbis resistit⁴⁹⁰, humilibus autem dat gratiam. Subditi igitur estote deo, resistite autem diabolo, et fugiet a vobis. Appropinquate⁴⁹¹ domino, et appropinquabit⁴⁹² vobis. Emundate^{493 494} vobis manus, peccatores⁴⁹⁵, et purificate⁴⁹⁶ corda⁴⁹⁷, duplices⁴⁹⁸ animo. Miseri estote et lugete et plorate, risus vester in luctum⁴⁹⁹ con<SG670, f. 95b>vertatur⁵⁰⁰ et gaudium in⁵⁰¹ me<I83, f. 59vb>rorem, humiliamini in conspectu⁵⁰² domini, et exaltabit⁵⁰³ vos.

Nolite detrahere alte<P9629, f. 5r>[rutrum⁵⁰⁴, fratres mei, quia, qui detrahit fratri aut qui iudicat fratrem suum, detrahit legi et iudicat legem. Si autem iudicas legem, non es factor legis, sed iudex. Unus⁵⁰⁵ est enim legislator⁵⁰⁶ et iudex, qui potest perdere et liberare. Tu autem,] quis⁵⁰⁷ es, qui iudicas [proximum? Agite nunc, divites, plorate ululantes in miseriis vestris, quae advenient vobis.] Divitiae vestrae putrefactae sunt et vestimenta vestra a tineis⁵⁰⁸ [comesta sunt. Aurum et argentum vestrum eruginavit⁵⁰⁹, et] erugo eorum in testimonium vobis erit, et manducabit⁵¹⁰ car<N442, f. 29rb>nes vestras sicut [ignis. Thesaurizastis⁵¹¹ vob]is iram in novissimis diebus. Ecce merces operariorum, qui messuerunt regiones vestras, [qui fraudatus⁵¹² est a] vobis, clamat⁵¹³, et clamor eorum in aures domini Sabaoth introivit⁵¹⁴. Epulati⁵¹⁵ estis <SG670, f. 96a> super terram et in luxuriis enutristis corda vestra in die⁵¹⁶ occisionis <VD38, f. 54rb> adduxistis⁵¹⁷. Occidistis⁵¹⁸ iustum, et non resistit⁵¹⁹ vobis.

Vae, <I83, f. 60ra> fratres, his, qui vos tribulant, vos vero, quantum amplius tribulamini, tantum purgatiores⁵²⁰ atque beatiores efficiemini⁵²¹, si tamen ipsa tribulatio patienter fuerit supportata. Unde⁵²² ipsa veritas per se dicit: Beati⁵²³, qui persecutionem patiuntur propter iustitiam. Et alibi: Beati eritis, cum vos oderint homines <O93, f. 10va> et persecuti fuerint et eiecerint nomen vestrum tamquam malum. Gaudete in illa die et exultate, quoniam merces vestra multa est⁵²⁴ in caelo.

<V630, f. 29vb> Data VIIII⁵²⁵ Kal. Aug. Traiano et Eliano⁵²⁶ vv. cc⁵²⁷. conss.

O93, f. 10va; N442, f. 29rb; V630, f. 29vb; I83, f. 60ra, VD38, f. 54rb; SG670, f. 96a<P9629, f. 5r