O93, f. 68ra; V630, f. 130ra; W411, f. 99r; V1341, f. 61vb; E97, f. 303ra

TOLETANI¹ CONCILII² DECEM³ ET OCTO EPISCOPORUM INCIPIUNT^{4 5} TITULI.

I⁶ De presbyteris et diaconibus, si post ordinationem filios⁷ genuerint.

II⁸ Ut poenitens, si necessitas⁹ cogat¹⁰, lector aut ostiarius fiat.

III¹¹ De his, qui viduas acceperint¹², ne diaconi¹³ efficiantur.

IIII¹⁴ Ut subdiaconus, si defuncta uxore aliam duxerit, ostiarius fiat.

V¹⁵ Ut, si cuiuslibet¹⁶ ordinis clericus tardius ad ecclesiam venerit, deponatur¹⁷.

VI¹⁸ Ut religiosa puella virorum familiaritatem¹⁹ non habeat.

VII²⁰ Ut clericus, cuius²¹ uxor peccaverit, praeter necem potestatem habeat distringendi eam et cum ea cibum non sumat.

VIII²² De eo, qui post baptismum militaverit, ut ad diaconatum²³ non permittatur²⁴.

VIIII²⁵ Ut nulla professa²⁶ vel vidua absente sacerdote in domum suam sacerdotale officium vel lucernale impleat²⁷.

X²⁸ Ut nullus obligatum cuiquam absque consensu²⁹ domini vel patroni clericum faciat³⁰.

XI³¹ Ut, si quis potentium quemlibet exspoliaverit et admonente episcopo non reddiderit, excommunicetur³².

XII³³ Ut nullus clericus ab³⁴ episcopo suo recedat et ad alium se transferat.

XIII³⁵ De his, qui in ecclesiam³⁶ intrant et non communicant, ut excommunicentur.

<V1341, f. 62ra> XIIII³⁷ De eo, qui acceperit eucharistiam et non sumpserit, ut sacrilegus³⁸ repellatur.

XV³⁹ De his, qui excommunicantur a⁴⁰ sacerdotibus, ut nullus ad eos accedat.

<V630, f. 130rb> XVI⁴¹ Ut devota, si adulteraverit, decem annos poeniteat, si maritum duxerit, non permittendam⁴² ad poenitentiam, nisi maritus discesserit.

XVII⁴³ De eo, qui uxorem⁴⁴ habet⁴⁵, si⁴⁶ concubinam habuerit, non communicet⁴⁷.

XVIII⁴⁸ Si sacerdotis vel diaconi⁴⁹ filia religiosa⁵⁰ peccaverit, in finem tantum communicet.

XX⁵¹ Ut praeter episcopum nullus chrisma conficiat.

XXI^{52 53} De regulis fidei catholicae⁵⁴ contra Priscillianos.

INCIPIT⁵⁵ CONSTITUTIO CONCILII EPISCOPORUM XVIII⁵⁶ TOLETO HABITA⁵⁷ ARCADII⁵⁸ ET HONORII⁵⁹ TEMPORIBUS SUB DIE VII IDUUM SEPTEMBRIUM STILICONE⁶⁰ V.⁶¹ C. <E97, f. 303rb> CONSULE

Convenientibus episcopis⁶² in ecclesia Toleto⁶³, id est Patronus⁶⁴, Marcellus, Alicianus⁶⁵, Afrodosius⁶⁶, Iocundus, Olimpius, Severus, Articius, Leonas, Asturius, Helarius⁶⁷, Lampius⁶⁸, Serenus, Florus, Leporius, Eustocius, Aurelianus, Lampadius⁶⁹, Exsuperantius⁷⁰ de Gallicia⁷¹ Lucencius⁷² is conventus municipii Celenis actus⁷³ est, omnes decem et novem⁷⁴, isti sunt, qui⁷⁵ et⁷⁶ in aliis gestis adversus⁷⁷ Priscilliani sectatores et heresem⁷⁸, quam adstruxerat, libellarem⁷⁹ <W411, f. 99v> dedere⁸⁰ sententiam. Consedentibus presbyteris, adstantibus diaconibus et ceteris⁸¹, qui intererant⁸² concilio congregatis, Patronus⁸³ episcopus dixit: Quoniam⁸⁴ singuli coepimus in ecclesiis nostris facere diversa, et inde tanta scandala sunt, quae usque ad schisma perveniunt, si placet, communi consilio decernamus, quid⁸⁵ ab omnibus episcopis in ordinandis clericis sit sequendum. Mihi autem placet⁸⁶ constitutum⁸⁷ primitus concilii Niceni perpetuum⁸⁸ <O93, f. 68rb> esse servandum⁸⁹, nec ab⁹⁰ hoc esse recedendum⁹¹. Universi⁹² episcopi dixerunt: Hoc nobis⁹³ placet, ita ut, si quis cognitas⁹⁴ gestas concilii Niceni⁹⁵ aliud, quam statutum est, facere praesumpserit et non in eo perseverandum putaverit, tunc excommunicatus habeatur, nisi per correptionem⁹⁶ fratrum emendaverit errorem.

I⁹⁷ Placuit⁹⁸ diacones, si⁹⁹ vel integri vel casti sint¹⁰⁰ et continentis¹⁰¹ vitae, etiam si uxores habeant, in ministerio constituantur, ita tamen ut, si qui etiam ante interdictum, quod¹⁰² priores¹⁰³ ante nos episcopus¹⁰⁴ constitutum est, <V1341, f. 62rb> inconti<V630, f. 130va>nenter cum uxoribus¹⁰⁵ vixerint¹⁰⁶, presbyteri¹⁰⁷ honore non cumulentur¹⁰⁸. Si quis vero ex presbyteris ante interdictum filios susceperit, de presbytero¹⁰⁹ ad episcopatum non admittatur¹¹⁰.

II¹¹¹ Item¹¹² placuit, ut¹¹³ poenitentes¹¹⁴ non admittantur¹¹⁵ ad clerum, nisi tantum, si necessitas aut usus exegerit, inter ostiarios deputentur¹¹⁶ vel inter lectores, ita ut evangelia¹¹⁷ et¹¹⁸ apostolum non legant¹¹⁹. Si quis¹²⁰ autem ante ordinati sunt subdiacones, inter subdiacones¹²¹ habeantur, ita ut manum non imponant¹²² nec¹²³ sacra contingant. Ex¹²⁴ eo vero poenitente dicimus¹²⁵, qui post baptismum aut pro homicidio aut pro diversis criminibus gravissimisque peccatis publicam poenitentiam gerens sub cilicio¹²⁶ divino fuerit reconciliatus altario.

III¹²⁷ Item constituit sancta synodus, ut lector fidelis, si¹²⁸ viduam alterius uxorem acceperit, amplius nihil <E97, f. 303va> sit, sed semper lector habeatur aut forte¹²⁹ subdiaconus.

IIII¹³⁰ Subdiaconus autem defuncta¹³¹ uxore, si aliam duxerit uxorem, ab officio, in quo ordinatus fuerit¹³², removeatur et habeatur inter ostiarios vel inter lectores, ita ut evangelium et apostolum non legat, propterea neque¹³³ ecclesiae servierit, publicis officiis servire videatur. Qui vero tertiam, quod nec dicendum est¹³⁴, acceperit, abstentus biennio postea¹³⁵ inter¹³⁶ laicos reconciliatus per poenitentiam communicet.

V¹³⁷ Presbyter vel diaconus vel subdiaconus vel quislibet¹³⁸ ecclesiae deputatus clericus, si intra civitatem fuerit vel in loco, in quo ecclesia est aut¹³⁹ castelli aut vicis^{140 141} aut villae, si¹⁴² ad ecclesiam aut¹⁴³ sacrificium cotidianum non venerit, <W411, f. 100r> clericus non habeatur, si castigatus per satisfactionem veniam ab episcopo noluerit¹⁴⁴ promereri.

VI¹⁴⁵ Itemque puella dei nec¹⁴⁶ familiaritatem habeat cum confessore aut cum¹⁴⁷ quolibet laico¹⁴⁸ sanguinis alieni aut¹⁴⁹ convivium sola, nisi ubi sit seniorum aut¹⁵⁰ honestorum aut viduarum honestarumque frequentia, ubi honeste consessor¹⁵¹ quilibet cum plurimorum testimonio¹⁵² testium convivio interesse possit, cum lectoribus autem in ipsorum domibus non admittendas¹⁵³ penitus nec videndas¹⁵⁴, nisi forte¹⁵⁵ si consanguinea soror sit vel uterina.

VII¹⁵⁶ Placuit, ut, si quorumcumque¹⁵⁷ clericorum uxores peccaverunt¹⁵⁸, ne forte licentiam peccandi plus habeant¹⁵⁹, accipiant mariti earum hanc potestatem praeter necem <V1341, f. 62va> custodiendi, ligandi in domo sua, ad ieiunia salutaria¹⁶⁰ non mortifera eas¹⁶¹ cogentes, ita ut invicem sibi clerici pauperes auxilium ferant, si servitia non habeant; cum uxoribus autem ipsis, quae¹⁶² peccaverunt¹⁶³, nec cibos sumant, nisi forte ad timorem dei acta poenitentia revertantur.

VIII¹⁶⁴ Si quis post baptismum militaverit et chlamidem sumpserit ad¹⁶⁵ cingulum ad¹⁶⁶ necandum fideles, etiam si gravia¹⁶⁷ non admiserit, si ad clerum admissus¹⁶⁸ fuerit, diaconii¹⁶⁹ non accipiat dignitatem.

VIIII¹⁷⁰ Nulla¹⁷¹ professa vel vidua absente episcopo vel presbytero in domo sua antiphonas¹⁷² cum confessore vel servo suo faciat. Lucernarium vero nisi in ecclesia non legatur, aut si legatur, in villa praesente¹⁷³ episcopo vel presbytero vel diacono legatur.

X¹⁷⁴ <E97, f. 303vb> Clericos, si quid¹⁷⁵ obligati sunt vel per¹⁷⁶ aequationem¹⁷⁷ vel¹⁷⁸ genere¹⁷⁹ alicuius domus, non¹⁸⁰ ordinandos nisi probatae¹⁸¹ vitae fuerint et patronorum¹⁸² concessus accesserit.

XI¹⁸³ Si quis de potentibus clericum¹⁸⁴ aut quemlibet pauperiorem <O93, f. 68va> aut religiosum exspoliaverit et mandaverit eum¹⁸⁵ ad se venire episcopus, ut audiatur¹⁸⁶, et contempserit, invicem mox scripta percurrant per omnes provinciae episcopos et quoscumque audire¹⁸⁷ potuerint, ut excommunicatus habeatur ipse¹⁸⁸, donec oboediat¹⁸⁹, ut¹⁹⁰ reddat aliena¹⁹¹.

XII¹⁹² Item ut liberum nulli¹⁹³ clero¹⁹⁴ sit discedere ab¹⁹⁵ episcopo suo et alteri episcopo communicare, nisi forte ei, quem episcopus alius libenter habeat de hereticorum schismate descedentem¹⁹⁶ et ad fidem catholicam revertentem¹⁹⁷. Si quis¹⁹⁸ autem de catholicis discesserit¹⁹⁹ et²⁰⁰ communione eorum vel palam vel occulte cum²⁰¹ eis, qui vel²⁰² excommunicati sunt vel per sententiam iam notati fuerint²⁰³ inventi, habeant illorum, ad quos ire voluerunt²⁰⁴, etiam in damnatione consortium.

<W411, f. 100v> XIII²⁰⁵ De his, qui intrant in ecclesiam et depraehenduntur²⁰⁶ numquam communicare, admoneantur, quod²⁰⁷, si non communicant²⁰⁸, ad poenitentiam accedant. Si communicant, non semper abstineant, si non fecerint, abstineantur.

XIIII²⁰⁹ Si quis autem acceptam a sacerdote eucharistiam non sumpserit, velut sacrilegus propellatur.

XV²¹⁰ De²¹¹ his, qui excommunicantur a sacerdotibus, ut nullus ad eos accedat

Si²¹² quis laicus abstinetur²¹³, ad domum <V1341, f. 62vb> eius vel²¹⁴ clericorum vel religiosorum nullus accedat, similiter et clericus, si abstinetur, a²¹⁵ clericis devitetur. Si quis cum illo colloqui²¹⁶ aut convivare²¹⁷ fuerit depraehensus, etiam ipse abstineatur. Sed hoc pertineat ad eius²¹⁸ clericos, qui eius²¹⁹ episcopi et ad omnes, qui commoniti fuerint de eo, qui abstinetur, sive laico quolibet sive clerico.

XVI²²⁰ Devotam peccantem non recipiendam in ecclesia²²¹, nisi peccare <V630, f. 131ra> desierit, et si²²² desinens egerit aptam poenitentiam decem annis, recipiat communionem. Prius²²³ autem, quam in ecclesia admittatur ad orationem, ad nullius²²⁴ convivium christianae mulieris accedat. Quod si admissa²²⁵ fuerit, etiam haec, quae eam receperit habeatur in²²⁶ absentia. Corruptorem²²⁷ etiam par poena constringat. Quae autem maritum acceperit, non admittatur ad poenitentiam, <E97, f. 304ra> nisi adhuc vivente ipso marito caste²²⁸ vivere coeperit aut postquam ipse discesserit.

XVII²²⁹ Si quis habens uxorem fidelis, si concubinam habeat, non communicet. Ceterum is, qui non habet uxorem et pro uxore concubinam habet²³⁰, a communione non repellatur, tantum ut unius mulieris aut uxoris aut concubinae, ut ei placuerit, sit coniunctione contentus²³¹. Alias vero²³² abiciatur, donec desinat et ad poenitentiam revertatur.

XVIII²³³ Si qua vidua²³⁴ episcopi aut presbyteri aut diaconi maritum acceperit, nullus clericus, nulla religiosa cum ea convivium sumat, numquam communicet, morienti tantum ei sacramentum²³⁵ subveniat.

XVIIII²³⁶ Episcopi sive²³⁷ presbyteri sive²³⁸ diaconi²³⁹ filia, si devota fuerit et peccaverit et maritum duxerit, si eam pater vel mater in affectum receperint²⁴⁰, a communione habeantur alieni, pater vero causas in concilio se noverit praestaturum, mulier autem non admittatur²⁴¹ ad communionem, nisi marito defuncto egerit poenitentiam. Si autem vivente eo²⁴² secesserit et poenituerit²⁴³ nullo modo nisi²⁴⁴ vitae²⁴⁵ deficiens accipiat²⁴⁶ communionem.

XX²⁴⁷ Quamvis pene utique²⁴⁸ custodiatur, ut absque episcopo chrisma nemo conficiat, tamen quia in aliquibus²⁴⁹ locis vel provinciis presbyteri dicuntur chrisma conficere²⁵⁰, placuit ex hac die nullum alium nisi²⁵¹ episcopum chrisma facere²⁵² et per dioceses²⁵³ destinare, ita ut de singulis eccle<V1341, f. 63ra>siis ad episcopum ante diem paschae diaconi destinentur aut subdiaconi, qui²⁵⁴ confectum chrisma ab²⁵⁵ episcopo <W411, f. 101r> destinatum ad diem paschae possint²⁵⁶ ad²⁵⁷ tempus deferre. Episcopo^{258 259} sane certum est, quod om<O93, f. 68vb>ni tempore licet²⁶⁰ chrisma conficere²⁶¹, sine conscientia autem episcopi nihil penitus presbyteri²⁶² agere praesumant. Statutum vero est diaconum²⁶³ non chrismare, sed presbyterum absente episcopo, praesente vero²⁶⁴, nonnisi²⁶⁵ ab ipso fuerit praeceptum. Huiusmodi constitutionem meminerit semper archidiaconus vel praesentibus vel absentibus episcopis suggerendam, ut²⁶⁶ eam²⁶⁷ episcopi custodiant²⁶⁸ et²⁶⁹ presbyteri non relinquant.

Patruinus episcopus subscripsi²⁷⁰; Marcellus episcopus <E97, f. 304rb> subscripsi²⁷¹; Afrodius²⁷² episcopus subscripsi²⁷³; Licinianus episcopus subscripsi²⁷⁴; Iocundus episcopus subscripsi²⁷⁵; Severus episcopus subscripsi²⁷⁶; Leonas episcopus subscripsi²⁷⁷; Hilarius <V630, f. 131rb> episcopus subscripsi²⁷⁸; Olimpius episcopus subscripsi²⁷⁹; Ortigius episcopus subscripsi²⁸⁰; Asturius episcopus subscripsi²⁸¹; Lampius episcopus subscripsi²⁸²; Serenus episcopus subscripsi²⁸³; Florus episcopus subscripsi²⁸⁴; Leporius²⁸⁵ episcopus subscripsi²⁸⁶; Aurelianus episcopus subscripsi²⁸⁷; Eustotius²⁸⁸ episcopus subscripsi²⁸⁹; Lampadius episcopus subscripsi²⁹⁰; Exuperantius episcopus subscripsi²⁹¹.

EXPLICIT CONSTITUTIO CONCILII²⁹² TOLETANI

INCIPIT²⁹³ REGULA²⁹⁴ FIDEI CATHOLICAE²⁹⁵ CONTRA OMNES HERESES²⁹⁶, quam²⁹⁷ maxime contra Priscillianistas²⁹⁸, episcopi Terraconenses²⁹⁹, Carthaginenses, Lusitani et Betici³⁰⁰ fecerunt ex³⁰¹ praecepto papae³⁰² urbis³⁰³ Leonis³⁰⁴ et³⁰⁵ ad Balconium episcopum Galliciae³⁰⁶ transmiserunt.

Ipsi etiam et superscripta³⁰⁷ viginti canonum capitula statuerunt in concilio Toletano.

Credimus in unum verum deum patrem et filium et spiritum sanctum, visibilium et invisibilium factorem, per quem creata sunt omnia in caelo et in terra, unum deum et unam esse divinae substantiae trinitatem. Patrem autem non esse filium³⁰⁸ ipsum, sed habere filium, qui pater non sit, filium non esse patrem, sed filium dei de patris³⁰⁹ esse natura³¹⁰, spiritum quoque esse paraclitum, qui nec pater sit ipse nec filius, sed a patre filioque procedens. Est ergo ingenitus pater, genitus filius, non genitus paraclitus, sed a patre filioque procedens. Pater est, cuius vox haec est audita de caelis: Hic est filius meus³¹¹, in quo mihi³¹² complacuit, ipsum audite. Filius est, qui ait: Ego a patre exivi et a deo veni in hunc mundum. Paraclitus spiritus est³¹³, de quo filius ait: Nisi <V1341, f. 63rb> abiero ego ad patrem, paraclitus non veniet. Hanc trinitatem personis distinctam³¹⁴, substantia³¹⁵ unitam, virtute et potestate³¹⁶ et maiestate³¹⁷ indivisibilem, indifferentem, praeter hanc nullam credimus divinam esse naturam vel angeli vel spiritus vel virtutis alicuius, quae deus esse³¹⁸ credatur. Hunc igitur filium dei deum natum a patre ante omne omnino principium sanctificasse uterum virginis³¹⁹ Mariae, atque ex ea verum hominem sine³²⁰ virili³²¹ generatum semine suscepisse, <E97, f. 304va> duabus dumtaxat naturis, id est deitatis et carnis, in unam convenientibus omnino personam, id est dominum³²² nostrum³²³ Iesum Christum; nec imaginarium³²⁴ corpus <W411, f. 101v> aut fantasmatis alicuius in eo fuisse, sed³²⁵ solidum atque verum, hunc et esurisse et sitisse et doluisse et flevisse et omnis³²⁶ corporis iniurias pertulisse, postremo a Iudaeis crucifixum et sepultum et tertia die resurrexisse, conversatum postmodum cum discipulis suis et³²⁷ quadragesima³²⁸ post resurrectionem die³²⁹ ad caelum ascendisse, hunc filium hominis etiam dei filium et³³⁰ filium dei hominis³³¹ filium³³² appellamus³³³. Resurrectionem vero futuram humanae credimus carnis³³⁴, animam autem hominis non³³⁵ divinae³³⁶ esse substantiae aut dei patris³³⁷, sed crea<V630, f. 131va>turam dicimus³³⁸ dei³³⁹ voluntate creatam³⁴⁰.

I³⁴¹ Si quis autem dixerit aut crediderit a deo omnipotente mundum hunc factum non fuisse atque eius omnia instrumenta, anathema sit.

II^{342 343} Si quis dixerit atque crediderit deum patrem eundem³⁴⁴ esse filium vel paraclitum, anathema sit.

III³⁴⁵ Si quis dixerit vel crediderit filium³⁴⁶ eundem esse <O93, f. 69ra> patrem vel paraclitum, anathema sit.

IIII³⁴⁷ Si quis dixerit vel crediderit paraclitum³⁴⁸ vel patrem esse vel filium, anathema sit.

V³⁴⁹ Si quis dixerit vel crediderit carnem tantum sine anima a filio dei fuisse susceptam, anathema sit³⁵⁰.

VI³⁵¹ Si quis dixerit vel crediderit Christum innascibilem esse, anathema sit.

VII³⁵² Si quis dixerit vel crediderit deitatem nascibilem³⁵³ esse, anathema sit.

VIII³⁵⁴ Si quis dixerit vel crediderit deitatem Christi convertibilem fuisse³⁵⁵ vel passibilem, anathema sit.

VIIII³⁵⁶ Si quis dixerit vel crediderit alterum deum esse priscae legis, alterum evangeliorum, anathema sit³⁵⁷.

X³⁵⁸ Si quis dixerit vel crediderit ab altero deo mundum fuisse³⁵⁹ factum et non ab eodem³⁶⁰, quo scriptum est: <V1341, f. 63va> In principio fecit deus caelum et terram, anathema sit.

XI³⁶¹ Si quis dixerit vel crediderit corpora humana non resurgere post mortem, anathema sit³⁶².

XII³⁶³ Si quis dixerit vel crediderit animam humanam dei portionem³⁶⁴ vel dei esse substantiam, anathema³⁶⁵ sit.

XIII³⁶⁶ Si quis dixerit vel crediderit alias scripturas, praeter quas³⁶⁷ ecclesia catholica recipit³⁶⁸, in auctoritate³⁶⁹ habendas³⁷⁰ vel esse venerandas, anathema sit.

<E97, f. 304vb> XIIII³⁷¹ Si quis dixerit vel crediderit³⁷² deitatis et carnis unam³⁷³ in Christo esse naturam, anathema³⁷⁴ sit.

XV³⁷⁵ Si quis dixerit vel crediderit esse aliquid, quod se extra divinam trinitatem possit extendere, anathema sit³⁷⁶.

XVI³⁷⁷ Si quis³⁷⁸ astrologiae vel mathesi existimat³⁷⁹ esse credendum, anathema sit.

XVII³⁸⁰ Si quis dixerit vel crediderit coniugia hominum, quae secundum legem divinam licet habere³⁸¹, exsecrebilia esse, anathema sit.

XVIII³⁸² Si quis dixerit vel crediderit carnes avium seu pecudum, quae ad escam dandae³⁸³ sunt, non tantum³⁸⁴ pro castigatione³⁸⁵ corporum³⁸⁶ abstinendas, sed exsecrandas³⁸⁷ esse, anathema sit.

<W411, f. 102r> XVIIII³⁸⁸ Si quis in erroribus³⁸⁹ Priscilliani³⁹⁰ sectam sequitur vel profitetur, ut aliud in salutari³⁹¹ baptismo³⁹² contra³⁹³ sedem sancti Petri faciat, anathema sit.

O93, f. 69ra; V630, f. 131va; W411. f. 102r; V1341, f. 63va; E97, f. 304vb