O93, f. 88va; V630, f. 160va; W411, f. 160v; V1341, f. 97vb; E97, f. 338ra

XII^{1 2} INCIPIT³ CONCILIUM TOLETANUM⁴

I⁵ Ne tumultu⁶ concilium agitetur⁷.

II⁸ Non⁹ debere metropolitanum a¹⁰ confinitimorum instructione cessare.

III¹¹ Ut in¹² una provincia diversitas officiorum non¹³ teneatur.

IIII¹⁴ De discordia sacerdotum.

V¹⁵ De compescendis¹⁶ excessibus sacerdotum.

VI¹⁷ Non¹⁸ debere sacerdotibus¹⁹ qualibet²⁰ in²¹ ecclesia familiis truncationes²² membrorum facere nec aliquid²³, quod morte plectendum est²⁴, iudicare.

VII²⁵ Quae²⁶ debeat discretio^{27 28} ecclesiarum rectoribus esse, ne per²⁹ inconditam disciplinam³⁰ subeant³¹ homicidii notam.

VIII³² Ne³³ quicquam praemii pro divinis sacramentis accipiatur.

VIIII³⁴ Quid custodiri³⁵ debeat³⁶, si³⁷ per praemium³⁸ quis episcopus³⁹ fiat vel qua⁴⁰ sententia feriatur, qui post honorem acceptum per⁴¹ pecuniam⁴² ordinatus fuisse detegitur⁴³.

X⁴⁴ Ut omnes pontifices rectoresque ecclesiarum tempore, quo⁴⁵ ordinandi⁴⁶ sunt, sub cautione promittant⁴⁷, quam iustissime vivere debeant.

XI⁴⁸ De elucidatione⁴⁹ antiqui canonis⁵⁰, quo⁵¹ praecipitur, ut, si quis acceptam^{52 53} a sacerdote eucharistiam⁵⁴ non sumpserit⁵⁵, velut sacrilegus propellatur.

XII⁵⁶ Ne in confinio mortis poenitens a reconciliatione diutine⁵⁷ suspendatur, et ut oblatio eius, qui poenitens nec tamen reconciliatus de hac vita exierit, ab ecclesia receptetur.

XIII⁵⁸ De sacerdotibus, qui vexantes⁵⁹ cadere videntur.

<W411, f. 161r> XIIII⁶⁰ Ut hi, qui domino⁶¹ canunt atque⁶² sacrificant⁶³, post se⁶⁴ semper habeant adiutoria⁶⁵ constituta.

XV⁶⁶ De institutione certi⁶⁷ temporis, quo⁶⁸ concilium⁶⁹ agatur⁷⁰.

XVI⁷¹ De relatione gratiarum pro consummatione concilii.

IN⁷² NOMINE DOMINI INCIPIUNT GESTA <V1341, f. 98ra> SYNODALIA CONCILII TOLETANI XI ACTA IN URBE <V630, f. 160vb> REGIA IN TOLETANA SEDE A DECIM ET SEPTEM <O93, f. 88vb> EPISCOPIS ANNO IIII REGNI GLORIOSI⁷³ PRINCIPIS WAMBANI⁷⁴ SUB DIE VII ID. NOVEMBR. ERA DCCXIII.

In nomine sanctae⁷⁵ trinitatis collectis in unum Carthaginis⁷⁶ provinciae sacerdotibus in Toletana urbe in beatae matris domini Mariae virginis sede anno quarto excellentissimi⁷⁷ ac⁷⁸ religiosi⁷⁹ Wambani principis sub die VII Id. Nov.⁸⁰ res votivi⁸¹ gaudii et dies nimium optatae gratulationis occurrit, in quo nobis⁸² datum est conspicere pariter et deflere, quid lacrimarum de praeteritis domino debeamus⁸³. Eramus enim hucusque⁸⁴ prolabentis saeculi⁸⁵ colluvione⁸⁶ instabiles⁸⁷, <E97, f. 338rb> quia annosa⁸⁸ series temporum subtracta luce⁸⁹ conciliorum non tam vitia aderat⁹⁰ quam matrem omnium errorum ignorantiam otiosis mentibus ingerebat. Cernentibus⁹¹ enim quomodo Babylonicae confusionis olla succensa nunc tempora conciliorum averteret, nunc sacerdotes domini de⁹² resolutis moribus irretiret⁹³, purpuratae enim meretricis sequebantur invitamenta⁹⁴, quia⁹⁵ ecclesiastici conventus non aderat disciplina, nec erat, qui errantium corrigeret partes, cum sermo divinus⁹⁶ haberetur extorris⁹⁷ et, quia non erat adunandorum pontificum ulla praeceptio, crescebat in maius vita deterior⁹⁸. Cum tandem divina nos clementia ex⁹⁹ alto¹⁰⁰ respiciens¹⁰¹ asperitatis¹⁰² nostrae se occursuram praebuit et saluti praeparans nostris¹⁰³ saeculis¹⁰⁴ religiosi principis <W411, f. 161v> mentem devotam pariter et instructam, cuius providae¹⁰⁵ sollicitudinis voto et¹⁰⁶ lux conciliorum renovata resplenduit et¹⁰⁷ alterna caritas se mutuo in corrigendis vel instruendis moribus excitavit, dum et aggregandi¹⁰⁸ nobis hortatu principis religiosi facultas est data et opportuna¹⁰⁹ corrigendis¹¹⁰ praeparata est disciplina, ut¹¹¹, qui decursis longe ante temporibus post decem et octo scilicet labentium¹¹² annorum excursum in unum meruimus aggregari conventum, mereri¹¹³ possimus¹¹⁴ spiritali¹¹⁵ gratia sanitatem¹¹⁶. Nec enim numerus iste¹¹⁷ alienus est¹¹⁸ a salute¹¹⁹. Sic quippe¹²⁰ mulier illa in evangelio¹²¹ ter senis annorum excursibus curva, quae figuram¹²² totius generis¹²³ humani gestabat, sub sacramento huius numeri saluti¹²⁴ pristinae¹²⁵ sanare^{126 127} donatur. Nos igitur per tot annos curvo nostri ordinis persistente statu in eo, quod nulla nos conciliorum definitio iungeret, nullus etiam <V1341, f. 98rb> conventus ecclesiastici ordinis adunaret, tandem divinae voluntatis imperio et religiosi principis iussu evocati¹²⁸ in Toletanam urbem convenimus¹²⁹. <V630, f. 161ra> Qui cum in ecclesia beatae virginis¹³⁰ Mariae debitis in sedibus locaremur, inter cetera, quae subterius discreto¹³¹ capitulorum ordine sunt digesta, non aliunde primum coepimus habere sermonem nisi¹³² de fidei puritate, ut, quia initiandis ad beatam vitam <E97, f. 338va> hominibus haec prima¹³³ semper est via salutis praeviaque¹³⁴ nostris fieret praeceptis. Unde sacrae¹³⁵ instructionis arcana¹³⁶ sanctorum Niceni, scilicet¹³⁷ Constantinopolitani, Ephesini¹³⁸ atque Chalcedonensis conciliorum monita amplectentes, per quae et radicitus hereticorum falsa conciliabula¹³⁹ destruuntur¹⁴⁰ et fidei catholicae norma¹⁴¹ declaratur¹⁴², haec communi alterno¹⁴³ animorum¹⁴⁴ iudicio definimus¹⁴⁵, ut hanc¹⁴⁶ ipsam nostrae fidei regulam verbis simplicibus niteremur¹⁴⁷ alternatim nobis singulariterque ferre¹⁴⁸, ita ut, quicquid per triduum de huiusmodi quaestionibus unicuique nostrum¹⁴⁹ lectionis memoria¹⁵⁰ ministraret¹⁵¹, prout animis¹⁵² memoria¹⁵³ occurreret¹⁵⁴, omnis¹⁵⁵ sobrietatis compendio¹⁵⁶ simplici notaretur stilo, relatio tamen ipsius sacramenti pura et evidens a capite primum inciperet et sic ad membra reliqua perveniret, nullas¹⁵⁷ obscuritatis in se lineas habens, nullas etiam inusitatae locutionis regulas continens, sed puritas sola esset clara sermonum, quae posset evidentiam exprimere suamque^{158 159} exercitationem¹⁶⁰ magis¹⁶¹ nos ad intellegendum redderet¹⁶² verborum simplex collatio quam relata condensae lectionis instructio, quia et revera tantae rei¹⁶³ mysterium ita sacerdotes dei convenit nosse, <W411, f. 162r> ut non superficie verborum efferantur incogniti, sed sensu¹⁶⁴ sanae intellegentiae repperiantur instructi, ut in disserendo praecipue huius sanctae trinitatis arcana¹⁶⁵ plus evidentia quam eloquentia eos efficiat saporatos. Sic enim¹⁶⁶ et¹⁶⁷ divini muneris dono adacti¹⁶⁸, ut iuxta¹⁶⁹ votum¹⁷⁰ definitionis¹⁷¹ alternae promissio monstraretur¹⁷² in opere. Unde quod primo die praesidentis <O93, f. 89ra> metropolitani lingua praefudit¹⁷³, die tertia omnium nostrum¹⁷⁴ vox singillatim¹⁷⁵ collative repetiit. Iste ergo est tenor fidei nostrae, qui et a capite copiose profluxit et a membris probatus¹⁷⁶ gloriose emicuit¹⁷⁷:

Confitemur¹⁷⁸ et credimus sanctam atque ineffabilem trinitatem, patrem et filium et spiritum sanctum, unum deum naturaliter esse, unius substantiae, unius naturae, unius¹⁷⁹ quoque <E97, f. 338vb> maiestatis atque virtutis; et patrem quidem¹⁸⁰ non genitum, non creatum, <V1341, f. 98va> sed ingenitum profitemur. Ipse enim a nullo originem ducit, ex¹⁸¹ quo et filius nativitatem et spiritus sanctus processionem accepit. Fons ergo ipse et origo est¹⁸² totius divinitatis. Ipse quoque¹⁸³ pater essentia¹⁸⁴ quidem ineffabilis substantiae <V630, f. 161rb> suae¹⁸⁵ filium ineffabiliter genuit, nec tamen aliud quam, quod ipse est, genuit, deus deum, lux lucem. Ab ipso ergo¹⁸⁶ est omnis paternitas in caelo et in terra. Filium quoque de substantia patris sine initio¹⁸⁷ ante saecula natum, nec tamen factum esse fatemur, quia nec pater sine filio, nec filius aliquando exstitit sine patre, et tamen non sicut¹⁸⁸ filius de patre, ita pater de filio¹⁸⁹, quia non pater a filio, sed filius a patre generationem accepit, filius ergo deus de patre est¹⁹⁰, pater autem deus, sed non de filio, ille autem filius patris et deus de patre, aequalis tamen per omnia filius¹⁹¹ deo¹⁹² patri, quia nec nasci coepit aliquando nec desiit. Hic etiam unius cum patre substantiae creditur, propter quod et homousion patri dicitur, hoc est eiusdem cum patre substantiae. Omo enim graece unum, usia vero¹⁹³ substantia¹⁹⁴ dicitur, quod utrumque coniunctum sonat¹⁹⁵ una substantia. Neque¹⁹⁶ enim de nihilo neque de aliqua alia¹⁹⁷ substantia, sed de¹⁹⁸ patris utero¹⁹⁹, id est de substantia eius idem filius genitus vel natus esse credendus est, sempiternus²⁰⁰ et²⁰¹ filius. Quod²⁰² si semper²⁰³ pater fuit²⁰⁴, semper habuit filium, cuius²⁰⁵ pater esset; et ob²⁰⁶ hoc filium de patre natum sine initio confitemur, nec enim eundem²⁰⁷ filium dei pro eo, quod de patre sit genitus, defectae²⁰⁸ naturae²⁰⁹ portiunculam nominamus, sed perfectum patrem, perfectum filium²¹⁰ sine minutione²¹¹, sine defectione²¹² genuisse asserimus, quia solius divinitatis²¹³ est inaequalem filium non habere. Hic²¹⁴ etiam filius dei natura est filius, non optione, quem deus pater nec voluntate <W411, f. 162v> nec necessitate genuisse credendus²¹⁵ est, quia nec²¹⁶ ulla in deo²¹⁷ necessitas cadit²¹⁸ nec voluntas sapientiam praevenit. Spiritum²¹⁹ quoque sanctum, qui est tertia in trinitate persona, unum atque aequalem cum deo patre et filio credimus esse deum unius <E97, f. 339ra> substantiae, unius quoque esse²²⁰ naturae, non tamen genitum vel creatum, sed ab utrisque procedentem amborum esse spiritum. Hic etiam spiritus sanctus²²¹ nec ingenitus nec genitus creditur, ne aut, si ingenitum dixerimus²²², duos patres dicamus, aut si genitum, duos filios praestare²²³ monstremur, qui tamen nec patris tantum²²⁴ nec filii tantum, sed simul patris et filii²²⁵ dicitur. Nec enim de patre²²⁶ procedit in filium vel de²²⁷ filio²²⁸ procedit ad sanctificandam creaturam, sed simul ab utrisque processisse monstratur, quia²²⁹ caritas <V1341, f. 98vb> sive sanctitas amborum esse agnoscitur. Hic²³⁰ igitur spiritus sanctus missus ab utrisque, sicut²³¹ filius creditur, sed minor a²³² patre et filio non habetur, sicut filius propter²³³ assumptam²³⁴ carnem minorem se²³⁵ patre et spiritu²³⁶ sancto esse testatur. Haec est sanctae^{237 238} trinitatis relata narratio, quae non triplex, sed trinitas²³⁹ et²⁴⁰ dici et²⁴¹ credi debet. Nec²⁴² recte dici potest, ut in uno deo <V630, f. 161va> sit trinitas, sed unus deus trinitas. In relativis vero personarum nominibus pater ad filium, filius ad patrem²⁴³, spiritus sanctus ad utrosque refertur, quae²⁴⁴ cum relativae tres personae dicantur, una tamen natura vel substantia creditur; nec²⁴⁵ sicut tres personas, ita tres substantias²⁴⁶ praedicamus²⁴⁷, sed unam substantiam²⁴⁸, tres autem personas. Quod enim pater est, non ad se, sed ad filium²⁴⁹, et quod filius²⁵⁰ est, non ad se, sed ad patrem est; similiter et spiritus sanctus non ad se, sed ad patrem et filium relative refertur in eo, quod spiritus patris et filii praedicatur. Item cum dicimus²⁵¹ deus, non ad aliquid dicitur²⁵², sicut pater ad filium vel filius ad patrem vel spiritus sanctus ad patrem et filium, sed ad se specialiter dicitur²⁵³ deus. Nam si de singulis personis interrogemur, deum necesse est fateamur. Deus ergo pater, deus filius, deus spiritus sanctus singulariter dicitur²⁵⁴, nec tamen²⁵⁵ tres dii, sed unus est deus. Item et pater omnipotens et filius omnipotens et spiritus sanctus omnipotens singulariter²⁵⁶ dicitur, nec tamen²⁵⁷ tres omnipotentes, sed unus omnipotens, sicut et unum lumen²⁵⁸ unumque principium praedicatur. Singulariter ergo et unaquaeque persona²⁵⁹, unus²⁶⁰ deus confitetur²⁶¹ et creditur, una²⁶² illi²⁶³ et²⁶⁴ indivisa²⁶⁵ atque aequalis deitas, maiestatis²⁶⁶ sive²⁶⁷ potestas, nec minoratur in singulis, nec augetur in tribus, quia nec minus aliquid²⁶⁸ habet, cum unaquaeque persona²⁶⁹ deus singulariter <W411, f. 163r> dicitur, nec amplius, <E97, f. 339rb> cum totae tres personae unus deus enuntiatur. Haec ergo sancta <O93, f. 89rb> trinitas, quae unus et verus est deus, nec recedit a numero nec capitur numero. In relatione enim personarum numerus cernitur, in divinitatis vero substantia, quid enumeratum²⁷⁰ sit, non compraehenditur. Ergo hoc solum numerum insinuant, quod ad invicem sunt, et in hoc numero carent, quod in²⁷¹ se sunt²⁷². Nam ita²⁷³ huic sanctae trinitati unum naturale²⁷⁴ convenit nomen, ut tribus personis²⁷⁵ non possit esse plurale. Ob hoc²⁷⁶ ergo²⁷⁷ credimus illud in sacris litteris dictum: Magnus dominus noster et magna virtus eius et sapientiae²⁷⁸ eius non est numerus. Nec quia tres has personas esse diximus, unum deum, eundem esse patrem quem filium, vel eum <V1341, f. 99ra> esse filium, qui est pater, aut eum, qui est spiritus sanctus, vel patrem et²⁷⁹ filium²⁸⁰ dicere poterimus. Non enim²⁸¹ ipse²⁸² pater²⁸³ nec spiritus sanctus ipse, qui²⁸⁴ est vel pater vel filius, cum tamen ipsum²⁸⁵ sit pater quod filius, ipsum²⁸⁶ filius²⁸⁷ quod pater, ipsum²⁸⁸ pater et filius quod²⁸⁹ spiritus sanctus, id est natura unus deus²⁹⁰. Cum enim dicimus non ipsum esse patrem quem filium, ad personaliter²⁹¹ distinctionem refertur, cum²⁹² autem dicamus²⁹³ ipsum²⁹⁴ esse patrem quod²⁹⁵ filium et²⁹⁶ ipsum²⁹⁷ filium quod patrem, <V630, f. 161vb> ipsum²⁹⁸ spiritum sanctum quod patrem et filium²⁹⁹, ad naturam³⁰⁰, qua deus est vel substantiam pertinere monstratur, quia substantia³⁰¹ unum sunt, personas enim distinguimus, non deitatem separamus. Trinitatem³⁰² igitur³⁰³ in personarum distinctione³⁰⁴ agnoscimus, potestatem³⁰⁵ propter³⁰⁶ naturam vel substantiam profitemur. Tria ergo ista unum sunt, natura scilicet non persona. Nec tamen tres³⁰⁷ istae personae separabiles aestimandae³⁰⁸ sunt, cum nulla³⁰⁹ ante aliam³¹⁰, nulla sine alia vel exstitisse³¹¹ vel quippiam operasse³¹² aliquando³¹³ creditur. Inseparabiles enim inveniuntur et in eo, quod sunt, et in eo, quod faciunt, quia inter generantem³¹⁴ patrem et generatum³¹⁵ filium vel procedentem spiritum sanctum nullum fuisse credimus temporis intervallum, quo aut genitor genitum aliquando praecederet³¹⁶ aut genitus genitori deesset, aut procedens spiritus patri³¹⁷ vel filio posterior appareret. Ob hoc ergo inseparabilis et inconfusa haec trinitas a nobis et³¹⁸ creditur et praedicatur. Tres³¹⁹ igitur personae istae dicuntur, iuxta quod maiores definiunt, ut agnoscantur³²⁰. <E97, f. 339va> Nam si attendamus illud³²¹, quod scriptura³²² sancta dicit³²³ de sapientia: Splendor est lucis aeternae, sicut splendorem luci³²⁴ videmus inseparabiliter inhaerere³²⁵, sic confitemur filium a patre separari non posse. Tres ergo <W411, f. 163v> illas unius atque inseparabilis³²⁶ naturae personas³²⁷, sicut non confundimus, ita separabiles³²⁸ nullatenus praedicamus. Quando quidem ita³²⁹ nobis³³⁰ hoc dignitatem³³¹ ipsa trinitas evidenter ostendere, ut etiam in omnibus³³², quibus voluit, singillatim³³³ personas³³⁴ agnosci. Unam sine altera³³⁵ non permittat intellegi nec enim pater absque filio cognoscitur, nec³³⁶ sine patre filius invenitur. Relatio quippe ipsa vocabuli³³⁷ personalis personas separari vetat, quae³³⁸ etiam non simul nominat, simul³³⁹ insinuat. Nemo autem³⁴⁰ audire potest unumquodque³⁴¹ istorum nominum, in³⁴² quo non intellegere cogatur et alterum. Cum igitur haec tria sint³⁴³ unum et in³⁴⁴ unum tria, est tamen unicuique personae manens sua proprietas. Pater enim aeternitatem habet sine nativitate³⁴⁵, filius aeternitatem cum nativitate, spiritus vero sanctus processionem sine nativitate. De his tribus personis solam filii personam <V1341, f. 99rb> pro liberatione humani generis hominem verum sine peccato de sancta et immaculata Maria³⁴⁶ virgine³⁴⁷ credimus assumpsisse, de qua³⁴⁸ novo ordine novaque nativitate³⁴⁹ est genitus³⁵⁰, novo ordine, qua³⁵¹ invisibilis divinitate visibilis monstraretur³⁵² in carne, nova autem nativitate est genitus, quia intacta virginitas et virilem coitum nescivit et fecundatam³⁵³ per spiritum sanctum carnis materiam ministravit. Qui partus virginis nec ratione colligitur nec exem<V630, f. 162ra>plo³⁵⁴, erit³⁵⁵ singulare³⁵⁶. Nec tamen spiritus sanctus pater esse credendus est filii pro eo, quod Maria eodem sancto spiritu obumbrante³⁵⁷ concepit, <O93, f. 89va> ne duos³⁵⁸ patres filii videamur asserere³⁵⁹, quod utique nefas est dici. In quo mirabili conceptu aedificans³⁶⁰ sibi sapientia domum, verbum caro factum est et habitavit in nobis. Nec tamen verbum ipsum³⁶¹ ita in³⁶² carnem³⁶³ conversum atque mutatum est, ut desisteret deus esse, qui homo esse voluisset, ut³⁶⁴ non tantum ibi sit verbum dei³⁶⁵ et hominis anima³⁶⁶, atque hoc totum³⁶⁷ et deus dicatur propter deum et homo propter hominem. In quo dei filio duas credimus³⁶⁸ esse naturas, unam divinitatis, alteram humanitatis, <E97, f. 339vb> quas³⁶⁹ ita in se una Christi persona univit³⁷⁰, ut nec divinitas ab humanitate nec humanitas a divinitate possit aliquando <W411, f. 164r> seiungi. Unde perfectus deus, perfectus et homo in unitate personae³⁷¹. Nec tamen, quia³⁷² duas diximus in filio esse naturas, duas accusabimur³⁷³ in eo³⁷⁴ esse personas, ne³⁷⁵ trinitati³⁷⁶, quod absit, accidere³⁷⁷ videatur quaternitas. Deus enim verbum non accepit personam hominis, sed naturam, et in aeternum³⁷⁸ persona divinitatis temporalem accepit substantiam carnis. Item unius substantiae credimus esse deum³⁷⁹ patrem et filium et spiritum sanctum, non tamen dicimus, ut huius trinitatis unitatem Maria virgo genuerit, sed tantummodo filium, qui solus naturam nostram in unitate personae suae assumpsit. Incarnationem quoque huius filii³⁸⁰ dei tota trinitas operata³⁸¹ esse credenda est, quia inseparabilia³⁸² sunt opera trinitatis. Solus tamen filius formam servi accepit in singularitate personae, non in unitate divinae naturae, in³⁸³ id, quod est proprium filii, non quod commune trinitati. Quae forma illi ad unitatem³⁸⁴ personae coaptata est³⁸⁵, ut filius dei et filius hominis unus sit Christus. Item idem Christus in his duabus naturis tribus exstat substantiis³⁸⁶, verbi, quod ad solius dei essentiam referendum est, corporis et animae, quod ad verum hominem pertinet. Habet igitur in se geminam substantiam divinitatis suae et humanitatis nostrae. Hic tamen per hoc, quod de deo patre <V1341, f. 99va> sine initio prodiit natus tantum, nam neque factus neque praedestinatus^{387 388} accipitur; per hoc tamen³⁸⁹, quod de Maria virgine natus³⁹⁰ est et natus et factus et praedestinatus³⁹¹ esse credendus est. Ambae tamen illae³⁹² generationes mirabiles, quia³⁹³ et de patre ante saecula sine matre est genitus et in fine saeculorum de matre sine patre est generatus. Qui tamen, secundum quod³⁹⁴ homo³⁹⁵ creatus est³⁹⁶, Mariae matris est³⁹⁷ filius. Item, per hoc quod deus est, aequalis³⁹⁸ patri³⁹⁹, per hoc quod homo, minor est patre⁴⁰⁰. Item et maior⁴⁰¹ minor se ipso esse credendus est. Forma⁴⁰² enim dei etiam ipse filius se ipso maior est propter humanitatem assump<V630, f. 162rb>tam, qua⁴⁰³ divinitas maior est. In forma autem servi se ipso minor est, id est humanitate, quae minor divinitate accipitur. Nam sicut per assumptam carnem⁴⁰⁴ non⁴⁰⁵ tantum a patre, sed⁴⁰⁶ seipso minor accipitur, <W411, f. 164v> ita secundum divinitatem, qua⁴⁰⁷ aequalis est patri, et ipse⁴⁰⁸ et pater maior est homine⁴⁰⁹, quem sola filii⁴¹⁰ persona assumpsit. Item in eo, quod quaeritur, <E97, f. 340ra> utrum possit⁴¹¹ filius sic aequalis et minor esse spiritui⁴¹² sancto, sicut⁴¹³ nunc aequalis⁴¹⁴, nunc minor patre creditur esse, respondemus: Secundum formam dei aequalis est et⁴¹⁵ patri et spiritui sancto, secundum formam servi minor est et⁴¹⁶ a patre et ab⁴¹⁷ spiritu sancto, quia nec spiritus sanctus nec deus pater, sed sola filii persona suscepit carnem, per quam minor esse creditur illis personis⁴¹⁸ duabus. Item hic filius a deo patre et⁴¹⁹ sancto⁴²⁰ spiritu inseparabiliter discretus creditur esse persona⁴²¹, ab homine autem assumpto⁴²² natura⁴²³, item, cum homine unus⁴²⁴ exstat persona⁴²⁵, cum patre vero et spiritu sancto natura divinitatis suae⁴²⁶. Filius⁴²⁷ tamen non solum a patre, sed⁴²⁸ ab spiritu sancto missus⁴²⁹ esse credendus est in eo⁴³⁰, quod⁴³¹ per prophetam dicitur⁴³²: Et nunc dominus misit me et spiritus eius. A se ipso quoque missus accipitur pro eo, quod inseparabilis non solum voluntatis⁴³³, sed⁴³⁴ operatio totius trinitatis agnoscitur. Hinc⁴³⁵ enim, qui ante saecula unigenitus⁴³⁶ est vocatus, temporaliter primogenitus factus⁴³⁷ est, unigenitus propter deitatis substantiam, primogenitus propter assumptae carnis⁴³⁸, in qua suscepit⁴³⁹ hominis formam⁴⁴⁰ iuxta evangelicam veritatem sine peccato⁴⁴¹ mortuus creditur, qui solus pro nobis⁴⁴² passionem ipsam salva^{443 444} tamen⁴⁴⁵ divinitate sua pro delictis nostris sustinuit mortique adiu<O93, f. 89vb>dicatus⁴⁴⁶ et cruci veram carnis mortem⁴⁴⁷ excepit, tertio quoque die virtute propria suscitatus a sepulchro surrexit. Hoc ergo exemplo capitis nostri confitemur vera fide⁴⁴⁸ resurrectionem carnis omnium mortuorum nec in aere⁴⁴⁹ vel qualibet alia carne, ut quidam delirantes^{450 451} surrecturos nos credunt⁴⁵², sed in ista, qua⁴⁵³ vivimus, consistimus et movemur⁴⁵⁴. Peracto huius sanctae resurrectionis exemplo idem⁴⁵⁵ dominus noster atque salvator paternam ascendendo sedem repetiit, de qua numquam per divi<V1341, f. 99vb>nitatem discessit, illic ad dexteram patris sedens, exspectatur⁴⁵⁶ in fine⁴⁵⁷ saeculorum⁴⁵⁸, iudex omnium vivorum et mortuorum. Inde cum sanctis omnibus⁴⁵⁹ veniet ad ferendum⁴⁶⁰ iudicium, reddere unicuique mercedis propriae debitum, prout quisque gesserit⁴⁶¹ in corpore positus⁴⁶² sive bonum sive malum. Ecclesiam sane catholicam pretio⁴⁶³ sui sanguinis comparatam cum eo credimus in perpetuum regnaturam, intra cuius gremium⁴⁶⁴ constituti unum baptisma credimus et confitemur⁴⁶⁵ remissionem⁴⁶⁶ <W411, f. 165r> <E97, f. 340rb> omnium peccatorum, sub qua fide et resurrectione⁴⁶⁷ mortuorum veraciter credimus et futuri saeculi gaudia⁴⁶⁸ <V630, f. 162va> exspectamus. Hoc tantum⁴⁶⁹ orandum⁴⁷⁰ nobis⁴⁷¹ est et petendum, ut⁴⁷² cum peracto finitoque iudicio tradiderit filius regnum deo⁴⁷³ patri, participes nos⁴⁷⁴ efficiat regni sui, ad⁴⁷⁵ per hanc⁴⁷⁶ fidem, qua⁴⁷⁷ illi inhaesimus, cum illo sine fine regnemus.

Haec est confessionis nostrae fides exposita, per quam omnium hereticorum dogma perimitur, per quam fidelium corda mundantur⁴⁷⁸, per quam etiam ad deum gloriose acceditur, cuius sacrosancto sapore⁴⁷⁹ sub triduano⁴⁸⁰ ieiunio continua relationum collatione rorantes⁴⁸¹ ad ea, quae subnexa⁴⁸² sunt, sequenti die decernenda⁴⁸³ transivimus.

NE^{484 485} TUMULTU⁴⁸⁶ CONCILIUM AGITETUR

I⁴⁸⁷ In loco benedictionis consedentes domini sacerdotes nullis debent aut indiscretis vocibus perstrepere⁴⁸⁸ aut quibuslibet⁴⁸⁹ tumultibus perturbari⁴⁹⁰, nullis etiam vanis fabulis vel risibus agi et, quod est deterius, obstinatis disceptationibus⁴⁹¹ tumultuosas voces effundere. Si quis enim, ut apostolus ait, putat se religiosum esse non refrenans linguam suam, sed seducens cor suum, huius vana est religio. Cultum enim suum iustitia perdit⁴⁹², quando silentia⁴⁹³ iudicii⁴⁹⁴ obstrepentium turba confundit, dicente propheta: Erit cultus iustitiae silentium. Debet ergo, quicquid aut consedentium consultationibus⁴⁹⁵ agitur aut a^{496 497} causantium parte⁴⁹⁸ proponitur⁴⁹⁹, sic mitissima verborum relatione proferri, ut nec⁵⁰⁰ contentiosis vocibus sensus⁵⁰¹ audientium⁵⁰² turbent nec iudicum⁵⁰³ vigorem de tumultu enervent⁵⁰⁴. Quicumque ergo in conventu⁵⁰⁵ concilii haec, quae promissa⁵⁰⁶ sunt violenta⁵⁰⁷ crediderit et contra haec interdicta aut tumultu aut contumeliis vel risibus concilium perturbaverit⁵⁰⁸, iuxta divinae legis edictum, quae⁵⁰⁹ praecipitur: Eice derisorem et⁵¹⁰ exibit⁵¹¹ cum eo iurgium⁵¹² cum omni dedecore^{513 514} <V1341, f. 100ra> de consessione⁵¹⁵ abstractus a communi coetu secedat et trium dierum excommunicationis sententiam perferat.

QUOD^{516 517} NON DEBEAT⁵¹⁸ METROPOLITANUS A CONFINITIMORUM INSTRUCTIONE CESSARE

II⁵¹⁹ Quantum quis praecelsi culminis obtinet⁵²⁰ locum, tantum⁵²¹ necesse est praecedat⁵²² ceteros⁵²³ gratia⁵²⁴ meritorum⁵²⁵, ut in eo, quod praesidet singulis⁵²⁶ singulariter ornet⁵²⁷ eminentiam⁵²⁸ sanctitatis habens semper⁵²⁹ et in ore⁵³⁰ gladium veritatis et in opere efficientiam⁵³¹ luminis et iuxta Paulum <E97, f. 340va> potens sit exhortari⁵³² in doctrina sana⁵³³ et contradicentes <W411, f. 165v> revincere. Nos proinde nostri⁵³⁴ ordinis gradum vel suscepti regiminis modum⁵³⁵ magnopere⁵³⁶ cogitare debemus, ut, qui officium praedicationis suscepimus nullis curis⁵³⁷ a divina lectione privemur. Nam quorundam⁵³⁸ mentes⁵³⁹ pontificum ita corporis otio a lectionis <V630, f. 162vb> gratia secluduntur, ut qui⁵⁴⁰ doctrinae subditis exhibeat gregibus, non inveniat praeco mutus. Insistendum ergo semper⁵⁴¹ erit⁵⁴² maioribus, ut, quos sub regiminis sui cura tuentur, fame⁵⁴³ verbi dei perire non sinant⁵⁴⁴. Sicut metropolitanis⁵⁴⁵ in confinitimos⁵⁴⁶ ceterosque ecclesiasticis ordinibus deditos⁵⁴⁷, sic confinitimis in commisso⁵⁴⁸ sibi religiosorum⁵⁴⁹ numero vigilandum est, qualiter⁵⁵⁰ nescientia⁵⁵¹ talium divinae legis eruditionibus imbuatur, ita⁵⁵² indesinenter⁵⁵³ sollicitudine praelatus⁵⁵⁴ quisque subditos quaerens aut profectum⁵⁵⁵ eorum laetabundus agnoscat aut nescientiam sine arrogantia⁵⁵⁶ instruat. Placuit ergo de talibus iuxta instituta Toletani concilii⁵⁵⁷ hoc specialiter definire⁵⁵⁸ aut sponte sumant intentionem necessariam perdiscendi aut a maioribus ad lectionis exercitia cogantur inviti⁵⁵⁹.

<O93, f. 90ra> UT⁵⁶⁰ IN UNA PROVINCIA DIVERSITAS OFFICIORUM NON TENEATUR

III⁵⁶¹ De⁵⁶² his, qui contra apostoli voluntatem circumferuntur omni vento doctrinae, placuit hoc⁵⁶³ sancto concilio, ut metropolitanae⁵⁶⁴ sedis auctoritate coacti uniuscuiusque provinciae cives rectoresque ecclesiarum in⁵⁶⁵ unum eundemque in psallendo⁵⁶⁶ teneant⁵⁶⁷ modum, quem in metropolitana sede cognoverit⁵⁶⁸ institutum nec aliqua⁵⁶⁹ diversitate cuiusque ordinis⁵⁷⁰ vel officii⁵⁷¹ a metropolitana se patiantur⁵⁷² sede⁵⁷³ disiungi⁵⁷⁴. Sic enim iustum est, ut inde unusquisque sumat regulas magisterii, unde honoris⁵⁷⁵ <V1341, f. 100rb> consecrationem accipit⁵⁷⁶, ut iuxta maiorum decreta sedes, quae unicuique sacerdotalis mater est dignitatis sit ecclesiasticae⁵⁷⁷ magistra rationis. Abbatibus sane indultis officiis, quae⁵⁷⁸ iuxta voluntatem sui⁵⁷⁹ episcopi regulariter illis implenda sunt, cetera officia publica, id est vesperam, matutinum sive missam aliter⁵⁸⁰ quam in principali ecclesia⁵⁸¹ celebrare non liceat. Quisquis autem horum <E97, f. 340vb> decretorum violator exstiterit, sex mensibus communione privatus⁵⁸² apud metropolitanum sub poenitentiae censura permaneat corrigendus, qualiter⁵⁸³ apud illum et praeteritae transgressionis culpam lacrimis diluat⁵⁸⁴ et necessariam officiorum doctrinam studiose addiscat. Sub ista ergo <W411, f. 166r> regula disciplinae non solum metropolitanus totius suae⁵⁸⁵ provinciae pontifices vel sacerdotes adstringat, sed etiam ceteri episcopi subiectos⁵⁸⁶ sibi ecclesiarum rectores obtemperare⁵⁸⁷ institutionibus cogant.

DE⁵⁸⁸ DISCORDIA SACERDOTUM

IIII⁵⁸⁹ Sicut omnis, qui diligit fratrem⁵⁹⁰ suum ex deo⁵⁹¹, ita omnis, qui odit proximum, ex diabolo⁵⁹² est. Dilectione⁵⁹³ enim sola⁵⁹⁴ discernitur quis, ex quo genitus approbetur dicente Ioanne: In hoc manifesti sunt filii dei⁵⁹⁵ et filii diaboli: Omnis⁵⁹⁶, qui non facit⁵⁹⁷ iustitiam, non est de deo, et⁵⁹⁸ qui non diligit fratrem suum, quoniam haec est annuntiatio, quam ab initio audistis, ut diligamus alterutrum. <V630, f. 163ra> Et post paululum: Omnis, qui odit fratrem⁵⁹⁹, homicida est, et⁶⁰⁰ scitis⁶⁰¹, quoniam omnis homicida non habet⁶⁰² vitam aeternam in se manentem. Ecce homicida⁶⁰³ esse⁶⁰⁴ probabiliter declaratur, qui a fraterna societate dividitur⁶⁰⁵. Nam etsi manus non maneat⁶⁰⁶ ad occidendum, pro eo tamen, quia⁶⁰⁷ immitis est ad nocendum⁶⁰⁸, iam a deo homicida tenetur. Vivit ille, et iste iam interfector esse⁶⁰⁹ convincitur. Cum igitur⁶¹⁰ his praeceptis beatus apostolus⁶¹¹ Paulus consona⁶¹² praedicatione concordet dicens: Non occidat sol super iracundiam vestram et nolite locum dare diabolo⁶¹³. Relatae sunt nobis quorundam sacerdotum personae⁶¹⁴ in tantam obstinationis efferbuisse discordiam, ut non solum illos ab ira occasus⁶¹⁵ solis non revocet, sed nec⁶¹⁶ annosa quidem transactio temporum ad bonum caritatis reclinet, quippe in⁶¹⁷ quorum cordibus⁶¹⁸ sol iustitiae Christus occubuit⁶¹⁹, ad lumen caritatis redire vix possint. Horum igitur et similium discordantium fratrum oblationes iuxta⁶²⁰ antiqui⁶²¹ canonis definitionem⁶²² nullo modo recipiendas⁶²³ esse⁶²⁴ censemus. Personis tamen discordantium id speciali⁶²⁵ definitione⁶²⁶ praecipimus, ut, antequam⁶²⁷ eos reconciliatio vera innectat, <V1341, f. 100va> nullus eorum accedere ad altare domini⁶²⁸ audeat vel gratiam⁶²⁹ communionis <E97, f. 341ra> sanctae percipiat, sed geminato tempore per poenitentiam compensabunt, quo⁶³⁰ discordiae servierunt. Quod⁶³¹ si unus eorum⁶³² alio contemnente ad satisfactionem caritatis cucurrerit, ex eo tempore ut pacificus intra ecclesiam receptetur, ex⁶³³ quo ad concordiam festinasse convincitur⁶³⁴, sententia tamen superiori servata, ut tempus, quod⁶³⁵ in iram⁶³⁶ expendit, geminatum in poenitentiae satisfactione persolvat.

DE⁶³⁷ COMPESCENDIS EXCESSIBUS SACERDOTUM

<W411, f. 166v> V⁶³⁸ Nullus⁶³⁹ vita praesulum perturbari⁶⁴⁰ debet excessibus⁶⁴¹, quia valde indignum est, ut, qui throni dei vocantur, levi motione⁶⁴² turbentur, et⁶⁴³ qui debent esse iter⁶⁴⁴ iustitiae, ipsi⁶⁴⁵ efficiantur⁶⁴⁶ seminarium litis atque rapinae. Quomodo⁶⁴⁷ ergo huiusmodi iuxta apostolum⁶⁴⁸ irrepraehensibiles erunt, qui non solum repraehensibilia faciunt⁶⁴⁹, sed mortifera potius et exsecranda committunt? Relati enim nobis sunt quidam ex sacerdotibus, quod omni gravitate sacerdotalis ordinis praetermissa audientium⁶⁵⁰ iudicium⁶⁵¹ furore praeveniant et excessus⁶⁵² inhonestae motionis audire refugiunt⁶⁵³, pro quibus eos oportuerat aequitatis iudicia sustinere. Dum enim de honoris sui⁶⁵⁴ culmine⁶⁵⁵ blandiuntur, patientiam⁶⁵⁶ habere refugiunt, et qui inconcussae⁶⁵⁷ debuerant⁶⁵⁸ veritatis⁶⁵⁹ conservare⁶⁶⁰ statum, subito religionis mutant propositum et praecipiti furore iudicium antecedunt, sicque in quo decreverat⁶⁶¹ eos iudicii⁶⁶² sustinere conventum, pervasione⁶⁶³ agunt, unde⁶⁶⁴ de praesumptionibus confundantur. Qui tamen aut⁶⁶⁵ damno <V630, f. 163rb> pariter et⁶⁶⁶ excommunicatione plectendi sunt aut omissis compositionibus rerum sola⁶⁶⁷ satisfactione poenitentiae curabuntur. <O93, f. 90vb> Illi⁶⁶⁸ enim, qui rei propriae facultate suffulti sunt, aut, qui rem suam iam ante in⁶⁶⁹ nomine ecclesiae praesentes⁶⁷⁰ transfudisse⁶⁷¹ noscuntur, si aut⁶⁷² per se aut per subditos⁶⁷³ seu per quoslibet⁶⁷⁴ aliena diripiunt vel praesumptionis seu caedis quippiam agunt, tam in⁶⁷⁵ rebus fiscalibus quam⁶⁷⁶ etiam⁶⁷⁷ in quorumlibet dominio⁶⁷⁸ constitutis, et pervasa⁶⁷⁹ vel praesumpta de rebus⁶⁸⁰ iuxta leges excellentissimi⁶⁸¹ principis sarciant⁶⁸², et pro excessu religioni⁶⁸³ contrario, quod⁶⁸⁴ inhoneste⁶⁸⁵ ante iudicium patraverunt⁶⁸⁶, duarum <E97, f. 341rb> hebdomadarum excommunicatione plectendi sunt. Et⁶⁸⁷ qui⁶⁸⁸ nihil proprietatis habere videntur, magna discretionis arte medendi sunt, quo nec <V1341, f. 100vb> ausus⁶⁸⁹ illicitos ecclesiarum facultatibus redimant, nec ipsi penitus extorres a poena⁶⁹⁰ persistant. Nec enim iustum est, ut pro⁶⁹¹ pravis actibus sacerdotum ecclesiae, quibus praeminent⁶⁹², sustineant⁶⁹³ damnum aut⁶⁹⁴ pro excessibus talibus⁶⁹⁵ satisfactio⁶⁹⁶ ab ecclesiis exigatur, cum ecclesia cultores suos non ad litem, sed ad honestatem informet⁶⁹⁷. De talibus ergo placuit definire, qui nullis⁶⁹⁸ habitis rebus propriis aut in quocumque pervasores⁶⁹⁹ exstiterint aut⁷⁰⁰ quibuslibet personis caedes⁷⁰¹ vel⁷⁰² quodcumque praesumptionis intulerint, nulla eos incurvatione⁷⁰³ status sui servituti hominum debere⁷⁰⁴ addici⁷⁰⁵, sed iuxta quod praesumptiosus⁷⁰⁶ quisquis ille exstiterit, ita et poenitentiae legibus subiacebit⁷⁰⁷, si in decem solidorum summam praesumptor esse convincitur, viginti dierum poenitentiae satisfactione purgetur, ita ut sive⁷⁰⁸ minoris⁷⁰⁹ sive maioris summae excessum peregerit, similiter geminata hoc semper satisfactione poenitentiae recompenset. Servos tamen⁷¹⁰ ecclesiarum, <W411, 167r> qui huiusmodi excessus operasse⁷¹¹ noscuntur, ad leges saeculares audiendos⁷¹² remittimus. Et haec quidem de generali excessu dicta sufficiant. Ceterum specialitatis ordinem prosequentes⁷¹³, si quis episcoporum magnati⁷¹⁴ cuiusquam uxorem, filiam, neptem⁷¹⁵ seu quolibet^{716 717} illi gradu adhibito⁷¹⁸ pertinentem⁷¹⁹ quacumque fraude vel subtilitate adulterina pollutione fedaverit, et honoris proprii gradum amittat⁷²⁰ et sub exilii religatione⁷²¹ perpetuam excommunicationis sententiam perferat, qui tamen circa finem vitae communionis⁷²² remedio⁷²³ adiuvandus est. Hanc sane et illi⁷²⁴ sententiam merebuntur, qui aut volentes⁷²⁵ homicidium fecerint aut primatibus palatii generosisque⁷²⁶ personis seu nobilioribus quibuscumque mulieribus vel puellis aliquid⁷²⁷ aut per necem⁷²⁸ aut per quamcumque irrogatam⁷²⁹ iniuriam <V630, f. 163va> visi fuerint intulisse. Unde eos iuxta⁷³⁰ legum saecularium instituta aut talionem⁷³¹ recipere aut traditionem de his fieri vel praescriptionem⁷³² oporteat.

NON⁷³³ DEBERE SACERDOTIBUS QUALIBET⁷³⁴ IN ECCLESIA⁷³⁵ FAMULIS⁷³⁶ TRUNCATIONES MEMBRORUM FACERE NEC⁷³⁷ ALIQUID, QUOD MORTE PLECTENDUM⁷³⁸ SIT⁷³⁹, IUDICARE

VI⁷⁴⁰ <V1341, f. 101ra> His, a quibus domini⁷⁴¹ sacramenta tractanda sunt, <E97, f. 341va> iudicium sanguinis agitare non licet. Et ideo magnopere⁷⁴² talibus⁷⁴³ excessibus prohibendum est, ne indiscretae praesumptionis motibus agitati aut, quod morte plectendum est, sententia propria iudicare praesumant, aut truncationes quibuslibet⁷⁴⁴ personis aut per se inferant aut inferendas⁷⁴⁵ praecipiant. Quod si quisquam horum immemor praeceptorum aut in⁷⁴⁶ ecclesiae suae familiis aut in quibuslibet personis tale⁷⁴⁷ aliquid fecerit et concessi ordinis honore privatus et loco sub perpetuo⁷⁴⁸ damnationis teneatur religatus⁷⁴⁹ ergastulo, cui tamen communio⁷⁵⁰ exeunti ex hac vita non neganda est propter domini misericordiam, qui⁷⁵¹ non vult peccatoris mortem, sed ut convertatur et vivat.

QUAE⁷⁵² DEBEAT DISCRETIO ECCLESIARUM RECTORIBUS ESSE, NE PER INCONDITAM DISCIPLINAM⁷⁵³ SUBEANT⁷⁵⁴ HOMICIDII NOTAM⁷⁵⁵

VII⁷⁵⁶ Cum iuxta antiquam⁷⁵⁷ institutionis edictum plus erga corrigendos agere debeat⁷⁵⁸ benevolentia quam severitas, plus cohortatio quam commotio⁷⁵⁹, plus caritas quam potestas, relatum nobis⁷⁶⁰ est, quod⁷⁶¹ quidam ex fratribus plus livore odii quam correctionis studio subditos insequentes, dum se⁷⁶² simulant spiritalem⁷⁶³ eis adhibere correctionem, indiscretam subito afferunt mortem, cum inauditos⁷⁶⁴ a se proiciunt et illicitis⁷⁶⁵ eos iudiciis sub poenitentia puniunt. Non ergo de cetero perversis voluntatibus⁷⁶⁶ sit liberum simulare se⁷⁶⁷, quod fingunt, <O93, f. 90va> sed quotiescumque⁷⁶⁸ quilibet ex subditis corrigendus est aut publica a⁷⁶⁹ sacerdote debet disciplina curari aut, si aliter rectoribus placet, duorum vel trium fratrum spiritalium⁷⁷⁰ testimonio <W411, f. 167v> peculiariter adhibito et modus criminis⁷⁷¹ agnoscatur et modus poenitentiae irrogetur, ita tamen, ut, si⁷⁷² exilio vel retrusione⁷⁷³ dignum⁷⁷⁴ eum esse cognoverit^{775 776}, ut⁷⁷⁷ quid aliud iudicium peculiare decreverit, modus poenitentiae, quem⁷⁷⁸ coram tribus fratribus sacerdos transgressori indixerit⁷⁷⁹, speciali debeat⁷⁸⁰ eius, qui⁷⁸¹ sententiam protulit, manus propriae subscriptione⁷⁸² notari⁷⁸³. Sicque fiet, ut nec transgressores sine testimonio excidia vitae suae incurrant, nec rectores accusatos se de quorumlibet interemptionibus⁷⁸⁴ erubescant.

<V1341, f. 101rb> NE⁷⁸⁵ QUISQUAM⁷⁸⁶ PRAEMII⁷⁸⁷ PRO DIVINIS SACRAMENTIS ACCIPIATUR⁷⁸⁸

VIII⁷⁸⁹ Quicquid invisibilis gratiae collatione tribuitur, numquam⁷⁹⁰ quaesta⁷⁹¹ vel quibus<V630, f. 163vb>libet praemiis venundari penitus debet⁷⁹² dicente domino: Quod gratis accepistis, gratis date. Et ideo <E97, f. 341vb> quicumque deinceps in⁷⁹³ ecclesiastico ordine constitutus aut pro baptizandis consignandisque fidelibus⁷⁹⁴ chrismatis⁷⁹⁵ vel promotionibus graduum⁷⁹⁶ pretia quaelibet vel praemia nisi⁷⁹⁷ voluntarie oblata pro huiusmodi ambitione susceperit, equidem si scienti⁷⁹⁸ loci episcopo⁷⁹⁹ tale quicquam a subditis perpetratur, idem episcopus duobus mensibus excommunicationi⁸⁰⁰ subiaceat pro eo, quod⁸⁰¹ in⁸⁰² scientia⁸⁰³ mala contexit et correptionem⁸⁰⁴ necessariam non acquivit⁸⁰⁵, sin autem suorum quispiam eodem nesciente quodcumque pro^{806 807} supradictis capitulis accipiendum sibi esse crediderit, si presbyter est, trium mensium⁸⁰⁸ excommunicatione plectatur, si diaconus, quattuor⁸⁰⁹, subdiaconus vero vel clericus his cupiditatibus serviens et competenti⁸¹⁰ poena⁸¹¹ et debita excommunicatione⁸¹² plectendus⁸¹³ est.

QUID^{814 815} CUSTODIRI⁸¹⁶ DEBEAT, SI⁸¹⁷ PER PRAEMIUM QUIS EPISCOPUS⁸¹⁸ FIAT VEL QUA SENTENTIA FERIATUR, QUI AD⁸¹⁹ HONOREM ACCEPTUM⁸²⁰ PER PRAEMIUM ORDINATUS FUISSE DETEGITUR

VIIII⁸²¹ Multae⁸²² super hoc capitulo⁸²³ patrum sententiae manaverunt⁸²⁴, scilicet ne inappretiabilem⁸²⁵ sancti spiritus gratiam donis vel muneribus quis⁸²⁶ existimet comparandam⁸²⁷. Sed quod non sine gravi dolore dicendum est, quanto⁸²⁸ hoc⁸²⁹ frequenti decretorum est praeceptione⁸³⁰ prohibitum⁸³¹, tanto a⁸³² nobis⁸³³ fraudibus cognoscitur iteratum⁸³⁴, dum hi, qui tali pretio mercari⁸³⁵ nituntur⁸³⁶ gratiam⁸³⁷ ordinationis suae tempora praeveniunt munere aut post acceptum honorem promissis⁸³⁸ suis conferunt a⁸³⁹ patribus turpis lucri mercedem. Et ideo, ut horum et similium argumentorum deinceps amputetur⁸⁴⁰ occasio, hoc sancta synodus definivit, ut, cum quisque pontificale culmen ante domini altare percepturus accesserit, sacramentis⁸⁴¹ et⁸⁴² exactione⁸⁴³ adstringatur⁸⁴⁴, quod pro conferenda sibi consecratione honoris nulli personae cuiuslibet praemii collationem vel aliquando⁸⁴⁵ dedisset⁸⁴⁶ vel aliquando⁸⁴⁷ in⁸⁴⁸ futurum dare procuret, <V1341, f. 101va> sicque aut mundus ab hoc contagio praelationis⁸⁴⁹ consecrationem accipiat aut publicato⁸⁵⁰ hoc⁸⁵¹ scelere⁸⁵² manifeste denudatus⁸⁵³ <W411, f. 168r> coram ecclesia⁸⁵⁴ ad honorem, quem mercari⁸⁵⁵ voluit, non accedat. Illos tamen⁸⁵⁶, quos deinceps post praelationem per praemium ordinatos⁸⁵⁷ fuisse patuerit, sub definitis poenitentiae legibus, ut vere⁸⁵⁸ simoniacos ab ecclesia separandos esse censemus, id est, ut duorum annorum spatio exilio religati⁸⁵⁹ et digna satisfactione⁸⁶⁰ vel excommunicationis sententia coerciti <E97, f. 342ra> honoris gradum, quem praemiis emerant, lacrimis conquirere et reparare intendant. Unde si digna satisfactio⁸⁶¹ eos poenitentiae tempore invenerit⁸⁶², non tantum communione⁸⁶³, sed et loco et totius ordinis officiis, a quibus separati fuerant, restaurandi sunt.

UT⁸⁶⁴ OMNES⁸⁶⁵ PONTIFICES⁸⁶⁶ RECTORESQUE ECCLESIARUM TEMPORE, QUO ORDINANDI⁸⁶⁷ SUNT, SUB CAUTIONE PROMITTANT, QUAM IUSTISSIME⁸⁶⁸ VIVERE DEBEANT

X⁸⁶⁹ <V630, f. 164ra> Quamquam omnes⁸⁷⁰, qui sacris mancipatur⁸⁷¹ ordinibus canonicis⁸⁷² regulis teneantur adstricti⁸⁷³, expedibile tamen est, ut promissionis suae vota sub cautione spondeant, quos ad promotionis⁸⁷⁴ gradus ecclesiastica probat^{875 876} disciplina⁸⁷⁷. Solet enim plus timeri, quod singulariter pollicetur, quam quod generali exponsione⁸⁷⁸ concluditur. Et ideo placuit huic sancto concilio, ut unusquisque, qui^{879 880} ad ecclesiasticos <O93, f. 90vb> gradus⁸⁸¹ est accessurus, non ante honoris consecrationem accipiat, quam placiti⁸⁸² sui innotatione⁸⁸³ promittat, ut fidem catholicam sinceram⁸⁸⁴ cordis devotione custodiens iuste et pie vivere debeat et⁸⁸⁵ in nullis operibus suis canonicis regulis contradicat atque ut debitum per omnia honorem atque obsequii⁸⁸⁶ reverentiam praeminenti sibi unusquisque⁸⁸⁷ dependat iuxta illud beati⁸⁸⁸ papae⁸⁸⁹ Leonis edictum⁸⁹⁰: Qui se⁸⁹¹ scit aliquibus⁸⁹² esse praepositum⁸⁹³, non moleste ferat aliquem sibi esse praelatum, sed oboedientiam⁸⁹⁴, quam exigit, etiam ipse dependat. Poena tamen iuxta ecclesiasticae consuetudinis morem et placitis talium inserenda⁸⁹⁵ et ab his, qui transgressores fuerint, persolvenda est.

DE⁸⁹⁶ ELUCIDATIONE ANTIQUI CANONIS, QUO⁸⁹⁷ PRAECIPITUR, UT, SI QUIS ACCEPTAM A SACERDOTE EUCHARISTIAM NON SUMPSERIT, VELUT SACRILEGUS PROPELLATUR

XI⁸⁹⁸ Cum nihil in divino⁸⁹⁹ canone debeat esse confusum, nihil dubium, nihil etiam indiscretum⁹⁰⁰ in collationem⁹⁰¹ <V1341, f. 101vb> nostri coetus, relatus⁹⁰² est canon Toletani concilii primi, in quo praeceptum est, ut, si quis acceptam a sacerdote eucharistiam non sumpserit, ut⁹⁰³ sacrilegus repellatur⁹⁰⁴. Nec adiecta est ibi discretio voluntatum, cum et infidelis⁹⁰⁵ fidenter⁹⁰⁶ accipiat, quod naturaliter⁹⁰⁷ illum necessitas deglutire non sinat. Solet enim humanae naturae infirmitas in⁹⁰⁸ ipso mortis exitu praegravata tanto siccitatis pondere⁹⁰⁹ deprimi⁹¹⁰, ut nullis⁹¹¹ ciborum illationibus refici⁹¹², sed vix tantundem⁹¹³ illati <W411, f. 168v> delectetur poculi gratia sustentari. Quod etiam in multorum exitu vidimus, qui optatum⁹¹⁴ suis votis sacrae⁹¹⁵ communionis expetentes viaticum collatam⁹¹⁶ sibi a sacerdote eucharistiam⁹¹⁷ reiecerunt, non quod infidelitate hoc agerent, sed quod praeter dominici⁹¹⁸ calicis haustum traditam sibi⁹¹⁹ non possent⁹²⁰ <E97, f. 342rb> eucharistiam deglutire. Non ergo huiusmodi a corpore ecclesiae separandi sunt, qui talia non infidelitate, sed necessitate fecerunt, praesertim hi⁹²¹, de quibus nihil fidei sinistrae⁹²² sentitur. Placuit ergo definire, quod nec fideli officiat⁹²³ nec infideli multum⁹²⁴ exsistat. Quicumque⁹²⁵ ergo fidelis inevitabili⁹²⁶ qualibet infirmitate coactus eucharistiam perceptam reiecerit, in nullo ecclesiasticae damnationi⁹²⁷ subiaceat, similiter⁹²⁸ nec illos⁹²⁹ cuiusquam punitionis⁹³⁰ censura redarguet, qui talia aut tempore in<V630, f. 164rb>fantiae faciunt aut in quolibet⁹³¹ mentis alienatione positi, quid fecerint, ignorare videntur. Iam vero quicumque aut de fidelium aut de infidelium numero corpus domini absque inevitabili, ut dictum est, infirmitate proiecerit⁹³², si fidelis est, perpetua communione privetur, si infidelis⁹³³ est⁹³⁴, et verberibus subdatur et perpetuo exilio⁹³⁵ religetur⁹³⁶. Quod si horum quislibet⁹³⁷ huiusmodi excessus digna poenitentiae⁹³⁸ satisfactione⁹³⁹ defluxerit⁹⁴⁰, post quinquennium licitum⁹⁴¹ erit illum communioni⁹⁴² pristinae reformari⁹⁴³.

NE⁹⁴⁴ IN CONFINIO MORTIS POENITENS A RECONCILIATIONE DIU⁹⁴⁵ SUSPENDATUR, ET UT OBLATIO⁹⁴⁶ EIUS, QUI POENITENS NEC TAMEN⁹⁴⁷ RECONCILIATUS DE HAC VITA EXIERIT AB ECCLESIA RECEPTETUR

XII⁹⁴⁸ Qui poenitentiam in mortis agit periculo⁹⁴⁹, non diutine a reconciliationis⁹⁵⁰ gratia differendus est, sed si praecincto⁹⁵¹ mortis urguetur⁹⁵² periculum⁹⁵³, poenitentia⁹⁵⁴ per manus impositionem acceptam⁹⁵⁵ statim et⁹⁵⁶ reconciliatio adhibenda est, ne prius ab humanis⁹⁵⁷ rebus aeger^{958 959} abscedat, quam donum reconciliationis accipiat, sicque superstitibus⁹⁶⁰ quodammodo doloris videatur esse perpetui, si praecisum ab ecclesiae membris eum, qui utique <V1341, f. 102ra> reconciliationem⁹⁶¹ non meruit, raptim a praesenti vita mortis⁹⁶² natura subduxerit. Unde iuxta papae Leonis edictum hi⁹⁶³, qui in tempore necessitatis et in periculi⁹⁶⁴ urgentis instantia praesidium poenitentiae ex⁹⁶⁵ more reconciliationis⁹⁶⁶ implorant, nec satisfactio interdicenda est nec reconciliatio deneganda⁹⁶⁷, quia in^{968 969} misericordia dei⁹⁷⁰ nec mensuras possumus ponere nec tempora definire. De his autem, qui acceptam⁹⁷¹ poenitentiam, antequam reconcilientur⁹⁷², ab hac vita recesserint, quamquam diversitas praeceptorum de hoc capitulo habeatur⁹⁷³, illorum tamen nobis⁹⁷⁴ sententiam⁹⁷⁵ placuit, qui multiplici⁹⁷⁶ numero de huiusmodi humanius decreverunt, ut et memoria talium <E97, f. 342va> in ecclesiis commendetur <W411, f. 169r> et⁹⁷⁷ oblatio pro eorum dedicata^{978 979} spiritalibus⁹⁸⁰ accipiatur⁹⁸¹.

DE⁹⁸² SACERDOTIBUS, QUI⁹⁸³ VEXATI⁹⁸⁴ CADERE VIDENTUR

XIII⁹⁸⁵ Bene siquidem maiorum regulis definitum est, ut daemoniis aliisque⁹⁸⁶ similibus⁹⁸⁷ passionibus irretitis⁹⁸⁸ mysteria⁹⁸⁹ sacra tractare non liceat. Cui praecepto consensu rationis adhibito, id communiter definivimus⁹⁹⁰, ut nullus de his, qui aut in terra⁹⁹¹ arrepti a daemonibus eliduntur <O93, f. 91ra> aut quolibet modo vexationis incursibus efferuntur vel sacris audeant⁹⁹² ministrare altariis⁹⁹³ vel indiscussi⁹⁹⁴ se divinis ingerant⁹⁹⁵ sacramentis⁹⁹⁶, exceptis illis, qui variis corporum commoditatibus⁹⁹⁷ dediti sine huiusmodi passionibus in terram approbantur elisi⁹⁹⁸, qui tamen et ipsi tamdiu erunt ab officii sui ordine et loco suspensi⁹⁹⁹, quousque unius anni spatio per discretionem episcopi inveniuntur¹⁰⁰⁰ ab incursu daemonum alieni.

UT¹⁰⁰¹ HI, QUI DOMINO CANUNT¹⁰⁰² ATQUE SACRIFICANT, POST SE SEMPER HABEANT¹⁰⁰³ ADIUTORIA CONSTITUTA

XIIII¹⁰⁰⁴ <V630, f. 164va> Ut¹⁰⁰⁵ illud divini oraculi¹⁰⁰⁶ monentis¹⁰⁰⁷ singuli¹⁰⁰⁸ praecaventes^{1009 1010}, quo¹⁰¹¹ scribitur: Vae soli, quia, cum ceciderit, non habet sublevantem, summopere verendum¹⁰¹² nobis est et cavendum, ne horis illis atque temporibus, quibus domino psallitur vel sacrificatur, unicuique divinis singulariter¹⁰¹³ officiis insistenti perniciosa passio vel corporis quaelibet valitudo occurrat, quae aut corpus subito subrui faciat aut mentem alienatione vel terrore confundat¹⁰¹⁴. Pro huiusmodi ergo ausibus¹⁰¹⁵ praecaventes¹⁰¹⁶ necessarium duximus¹⁰¹⁷ instituere, ut ubi¹⁰¹⁸ temporis vel loci sive cleri¹⁰¹⁹ copia suffragatur, habeat quisquis ille canens deo atque sacrificans post se vicini¹⁰²⁰ solaminis adiutorem, <V1341, f- 102rb> ut, si aliquo casu ille, qui officia¹⁰²¹ impleturus accedit, turbatus fuerit vel ad terram elisus, a tergo¹⁰²² semper habeat, qui eius vicem exsequatur intrepidus.

DE¹⁰²³ INSTITUTIONE CERTI TEMPORIS, QUO¹⁰²⁴ CONCILIUM AGITUR¹⁰²⁵

XV¹⁰²⁶ Peractis omnibus, quae ad correctionem nostri ordinis in hoc concilio promulgata sunt, placuit definire, ut paternis institutionibus obsequentes omni anno ad peragendam celebritatem concilii in metropolitana¹⁰²⁷ sede tempore, quo principis vel metropolitani electio definierit, devotis semper animorum studiis conferamus, nec quibuslibet requisitis occasionibus absentemur¹⁰²⁸, sed in praeparato die, <E97, f. 342vb> quo¹⁰²⁹ interdictum¹⁰³⁰ fuerit, adunatis in metropolitana¹⁰³¹ sede omnibus provinciae pontificibus concilium deo praesule¹⁰³² celebretur. Quisquis autem episcoporum excepto^{1033 1034} inevitabili causa vel necessitate de peragendo se concilio absentaverit, unus¹⁰³⁵ anni metas¹⁰³⁶ erit excommunicatione plectendus¹⁰³⁷. Quod si deinceps absque celebratione concilii anni¹⁰³⁸ unius metas¹⁰³⁹ transierit¹⁰⁴⁰, omnium¹⁰⁴¹ in commune pontificum¹⁰⁴² Carthaginis provinciae superioris censurae^{1043 1044} sententiam¹⁰⁴⁵ obnoxios¹⁰⁴⁶ retinebit, id¹⁰⁴⁷ est, <W411, f. 169v> si nulla sibi impediente principis potestate vel¹⁰⁴⁸ infirmitate aut inevitabili causa, sed¹⁰⁴⁹ solius propriae voluntatis libitu¹⁰⁵⁰ sese¹⁰⁵¹ ad celebrandum¹⁰⁵² concilium non collegerint¹⁰⁵³.

DE¹⁰⁵⁴ RELATIONE GRATIARUM PRO CONSUMMATIONE CONCILII

XVI¹⁰⁵⁵ His igitur constitutionibus nostris¹⁰⁵⁶, quas¹⁰⁵⁷ necessario decernendas¹⁰⁵⁸ credidimus¹⁰⁵⁹, finalem manus nostrae subscriptionem adiecimus, immortali deo nostro et domino gloriam et honorem reddentes, qui nos de conventu alternae visionis laetos efficit¹⁰⁶⁰, qui os nostrum in confessione¹⁰⁶¹ laudis suae aperuit, qui etiam decreta huius nostri concilii honeste¹⁰⁶² complevit. Post haec religioso domino et amabili principi nostro¹⁰⁶³ Wambani¹⁰⁶⁴ regi¹⁰⁶⁵ gratiarum actiones persolvimus, cuius etiam¹⁰⁶⁶ studio aggregati sumus, qui ecclesiasticae disciplinae nostris saeculis novus¹⁰⁶⁷ <V630, f. 164vb> reparator occurrens omissos conciliorum ordines¹⁰⁶⁸ non solum restaurare intendit, sed etiam annuis recursibus celebrandos instituit, ut ad¹⁰⁶⁹ alternam morum correctionem annuo¹⁰⁷⁰ tempore alacriter concurrentes iuxta prophetae vaticinium, quod in nobis defractum¹⁰⁷¹ est, alligetur¹⁰⁷², et quod abiectum est, reducatur. Det ergo eidem principi <V1341, f. 102va> dominus pro huius sacrae sollicitudinis voto et cursum praesentis vitae in pace transire et post diuturna tempora ad se in pace remissis iniquitatibus pervenire, qualiter¹⁰⁷³ et ille¹⁰⁷⁴ felicia tempora ducat, et felix cum omnibus, quibus principatur, ad Christum sine confusione perveniat, ut, quia per eum corona nostri ordinis in melius restauretur¹⁰⁷⁵, coronam futuri regni capiat ex¹⁰⁷⁶ hoc in regione vivorum regnans cum Christo in saecula saeculorum. Amen.

Interfuerunt huic concilio pontifices XVII¹⁰⁷⁷. Ego Quiricus¹⁰⁷⁸, urbis regiae <E97, f. 343ra> metropolitanus episcopus, haec¹⁰⁷⁹ gesta synodica a nobis definita subscripsi. Similiter et alii episcopi subscripserunt¹⁰⁸⁰ numero XVI.

O93, f. 91ra; V630, f. 164vb; W411, f. 169v; V1341, f. 102va; E97, f. 343ra